🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:50:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

एकार्थ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

एकार्थ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

एकार्थ

अर्थ: वही वस्तु, वही पदार्थ या वही आशय

व्युत्पत्ति: एक-अर्थः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. एकार्थ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — एकार्थ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएकार्थःएकार्थौएकार्थाः
द्वितीयाएकार्थम्एकार्थौएकार्थान्
तृतीयाएकार्थेनएकार्थाभ्याम्एकार्थैः
चतुर्थीएकार्थायएकार्थाभ्याम्एकार्थेभ्यः
पञ्चमीएकार्थात् / एकार्थाद्एकार्थाभ्याम्एकार्थेभ्यः
षष्ठीएकार्थस्यएकार्थयोःएकार्थानाम्
सप्तमीएकार्थेएकार्थयोःएकार्थेषु
सम्बोधनहे एकार्थहे एकार्थौहे एकार्थाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — एकार्थ
एकार्थ
ekārtha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एकार्थ वि॰ [सं॰] समान अर्थवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एकार्थ m. one and the same object, MBh.; Rājat.
one and the same purpose
one and the same meaning
एकार्थ mfn. having the same purpose or aim, KātyŚr.; MBh. i, iii; R. &c.
having the same meaning, denoting the same thing, synonymous, Nir.
(in rhet.) tautological (as a sentence), Vām. ii, 2, 11; Kāvyād.
expressing one thing, forming only one notion (as a compound)
एकार्थ m. N. of a glossary of synonymous words
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (230,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकार्थ पु० एकः अर्थः प्रयोजनमभिधेयम् पदार्थो वा । एकस्मिन् १ प्रयोजने २ अभिधेये ३ पदार्थे च । “वर्ण्णाः पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः” सा० द० । बहु० । ४ एकाभिधेये शब्दभेदे एकार्थश्च एकशक्त्योपस्थापितार्थकः । ५ एकप्रयोजनयुक्ते त्रि० । अभूततद्भावे च्वि + मू--घञ् । एकार्थीभाव अनेकार्थानामेकार्थताप्राप्तौ पु० “समासे खलु भिन्नैव शक्तिः पङ्कजशब्दवत् । बहूनां वृतिधर्माणां वचनैरेव साधने । स्यान्महत् गौरवं तस्मादेकार्थीभाव आश्रितः” इति भर्तृहरिः । कर्त्तरि क्त । एकाथींमूत परस्परमन्विते एकस्मिन् विशिष्टार्थे च “एकार्थमनेक- शब्दं वाक्यम्” निरु० । वै० मते वाक्येऽपि शक्तिः अखण्ड- वाक्यस्फोटस्यैव वाचकत्वात् “पदे न वर्णाविद्यन्ते वर्णेष्वव- यवा न च । वाक्यात् पदानामत्यन्तं प्रविवेको न कश्चन । [] व्राह्मणार्थोयथा नास्ति कश्चिद् ब्राह्मणकम्बले । देवदत्तादयो वाक्ये तथैव स्युर्निरर्थकाः” इति “वाक्यस्फोटोऽतिनिष्कर्षे तिष्ठतोति मतस्थितिरिति च” हरिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1520-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
एकार्थएकार्थ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

एकार्थ 📚 ➤ वही वस्तु, वही पदार्थ या वही आशय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
एकार्थ 📚समान अर्थवाला🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • एकार्थ = एक + अर्थ द्विगु (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें