🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:02:42 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

एध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

एध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

एध

अर्थ: इन्ध्-घञ्, नि .

संस्कृत: अग्निसन्दीपनकाष्ठम्, यागादौ हूयमानकाष्ठम् · पर्याय: इन्धन, इध्म

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. एध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. एध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: एध् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — एध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएधःएधौएधाः
द्वितीयाएधम्एधौएधान्
तृतीयाएधेनएधाभ्याम्एधैः
चतुर्थीएधायएधाभ्याम्एधेभ्यः
पञ्चमीएधात् / एधाद्एधाभ्याम्एधेभ्यः
षष्ठीएधस्यएधयोःएधानाम्
सप्तमीएधेएधयोःएधेषु
सम्बोधनहे एधहे एधौहे एधाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — एध
एध
edha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
यज्ञ की लकड़ी (2.4.13) समिध्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एध संज्ञा पुं॰ [सं॰] इंधन । ईंधन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एध m. (√ इन्ध्), fuel, RV. i, 158, 4; x, 86, 18; VS.; ŚBr.; Ragh. &c.
एध mfn. ifc. kindling See अग्न्य्-एध
एध [cf. Gk. αἰθός, αἶθος; Hib. aodh; O. H. G. eit; Angl.Sax. âd.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (231,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एधः Fuel; स्फुलिंगावस्थया वह्निरेधापेक्ष इव स्थितः Ś. 7. 15; Śi. 2. 99; R. 9. 81.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0356-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एध वृद्धौ भ्यादि० आत्म० अक० सेट् । एधते ऐधिष्ट । एधाम्- बभूव--आस--चक्रे । एधितव्यः एधनीयः एध्यः एधिता एधितः एधनम् एधः एधमानः एधित्वा समेध्य एधांसि । “हिरण्यभूमिसंप्राप्त्या पार्थिवो न तथैधते” मनुः । क्वचिदस्य आमभावः “यत्र मैथुनैरेधिरे प्रजाः” भाग० ३, २१, १ । आर्षत्वात् समाधेयः “तपसा महतैधित” भा० आ० ८८३ । “विवर्द्ध ज्वलना इवैधमानाः” ७१, ५५ । “लोकयोरुभयोः शक्यं नित्यदा सुखमेधितुम्” रामा० । क्वचित् पर० । “न हि साहसकर्त्तारः सुखमेधन्ति भारत!” भा० व० २४५ अ० । णिचि एधयति ते ऐदिधत् त । “किं त्वं मामजुगुप्सिष्ठानैदिधः स्वपराक्रमम्” भट्टिः । उपसर्ग- स्थावर्णात् वृद्धिरेव न पररूपं प्रैधते एङादित्वे एव तथा तेन मा प्रेदिधत् इत्यादौ न वृद्धिः ।
एध पु० इध्यतेऽग्निरनेन इन्ध--करणे घञ् नि० नलोपगुणौ । काष्ठे “एधान् हुताशनवतः स मुनिर्ययाचे” रघुः “एधो- दक्वं मूलफलमन्नमभ्युदितं च यत्” मनुः । “यथैधः स्वस- मुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति” भा० व० ८४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1536,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एध, ङ, वृद्धौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वादिं- आत्मं-अकं-सेट् ।) ङ एधते । इति दुर्गादासः ॥ (यथा मनुः ४ । १७० । “हिंसारतश्च यो नित्यं नेहासौ सुखमेधते” ॥)
एधः, पुं, (इध्यतेऽनेनाग्निः । इन्ध + “हलश्च” ३ । ३ । १२१ । इति करणे घञ् । अवोदैधौद्मप्रश्रथ- हिमश्रथा” इति घञि नलोपो गुणश्च निपा- तितः ॥) इन्धनम् । इत्यमरः ॥ जालानि काठ इति भाषा । (यथा रघौ ९ । ८१ [] “एधान् हुताशनवतः स मुनिर्ययाचे” ॥)
एधः, [स्] क्ली, (एध् + असुन् ।) इन्धनम् । इत्य- मरः ॥ (यथा गीतायाम् । ४ । ३७ । “यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्ज्जुनः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-298-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
एधएध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: एध् + अच्)
अन्य सम्भावना: एध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: एध् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

एध 📚 ➤ इन्ध्-घञ्, नि .
संस्कृत: अग्निसन्दीपनकाष्ठम्, यागादौ हूयमानकाष्ठम् · पर्याय: इन्धन, इध्म

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
एध 📚इंधन । ईंधन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
एध

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • एध: एध् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें