🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:27:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ओल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ओल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ओल

अर्थ: आर्द्र, गीला

व्युत्पत्ति: आ-उन्द्-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ओल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ओल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ओल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाओलःओलौओलाः
द्वितीयाओलम्ओलौओलान्
तृतीयाओलेनओलाभ्याम्ओलैः
चतुर्थीओलायओलाभ्याम्ओलेभ्यः
पञ्चमीओलात् / ओलाद्ओलाभ्याम्ओलेभ्यः
षष्ठीओलस्यओलयोःओलानाम्
सप्तमीओलेओलयोःओलेषु
सम्बोधनहे ओलहे ओलौहे ओलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ओल
ओल
ola
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ओल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] सूरन । जिमीक'द ।
ओल २ वि॰ [सं॰ आर्द, प्रा॰ उल्ल] गीला । ओदा ।
ओल ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ क्रोड]
१. गोद ।
२. आड़ । ओर ।
३. शरण । पनाह । उ॰—जाकै मीत नंदनंदन से ढकि लइ पीत पटोलै । सूरदास ताकौं डर काकौ हरि गिरिधर के ओलै ।—सूर॰ १ ।२५६ ।
४. किसी वस्तु या प्राणी का किसी दूसरे के पास जमानत में उस समय तक के लिये रहना जब तक उस दूसरे व्यक्ति को कुछ रुपया न दिया जाय या उसकी कोई शर्त न पूरी की जाय । उ॰—टीपू ने अपने दोनों लड़कों को ओल में लार्ड कार्नवालिस के पास भेज दिया ।—शिवप्रसाद (शब्द॰) क्रि॰ प्र॰—देना । में देना ।—में लेना ।
५. वह वस्तु या व्याक्ति जो दूसरे के पास जमानत में उस समय तक रहे जब तक उसका मालिक या उसके घर का प्राणी उस दूसरे आदमी को कुछ रुपया न दे या उसकी कोई शर्त पूरी न करे ।—(क) बाजे बाजे राजानि के बेटा बेटी ओल हैं ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ १७६ । (ख) राजाहि चली छुड़ावै तहँ रानी होइ ओल ।—जायसी ग्रं॰, पृ॰ २८७ । (ग) बने बिसाल अति लोचन लोल । चितै चितै हरि चारु बिलोकनि मानौ माँगत हैं मन ओल ।—सूर॰, १० ।६३० । क्रि॰ प्र॰—देना । उ॰—एक ही ओल दै जाहु चली झगरो सगरो मिटि बात परै सल । घनानंद, पृ॰.. ।लिना उ॰— तोप रहकला माल सब लै ओल सिधाया ।—सूदन (शब्द) ।
६. बहाना । मिस । उ॰—बैठी बहू गुरु लोगन में लखि लाल गए करि कै कछु ओलो ।—देव (शब्द॰) ।
७. कोना । उ॰— घर में धरे सुमेरु से अजहूँ खाली ओल ।—सुंदर ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ३१६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओल mfn. or ओल्ल wet, damp, L.
ओल n. Arum Campanulatum, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (236,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओल a. Wet, damp. --लः An esculent root (शूरण).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0361-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओल पु० ओनत्ति आ + उन्द--क नलोपे पृषो० दस्य लत्वम् । १ शूरणे (ओल) इति ख्याते कन्दे । २ आर्द्रे--त्रि० (भिजा) त्रिका० । ओलस्य गुणाः भावप्र० “शूरणः कन्द- ओलश्च कन्दलोऽर्शोघ्न इत्यपि । शूरणोदोपनोरूक्षः कषायः कण्डूकृत् कटुः । विष्टम्भी विशदोरुच्यः कफार्शः- कृन्तनोलघुः । विशेषादर्शसे पथ्यः प्लीहागुल्मविनाशनः । सर्वेषां कन्दशाकानां शूरणः श्रेष्ठ उच्यते । दद्रूणां रक्तपित्तानां कुष्ठानां न हितो हि सः । सन्धानयोगं सम्प्राप्तः शूरणोगुणवत्तरः” उक्ताः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1563,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओलं त्रि, (आङ् + उन्द + क । पृषोदरादित्वात् साधु ।) आर्द्रम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ भिजा इति भाषा ॥
ओलः, पुं, स्वनामख्यातमूलविशेषः । शूरणः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा ॥ “शूरणः कन्द ओलश्च कन्दलोऽर्शोघ्न इत्यपि” । गुणा अस्य शूरणशब्दे ज्ञेयाः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-303-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ओल" आता है (16)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ओलओल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ओल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ओल 📚 ➤ आर्द्र, गीला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ओल 📚सूरन । जिमीक'द🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ओल: आ-उन्द्-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें