🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:36:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कंदुक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कंदुक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कंदुक

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कंदुक
कंदुक
kaṃduka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कंदुक संज्ञा पुं॰ [सं॰ कन्दुक]
१. गैंद । यौ॰—कन्दुकतीर्थ ।
२. गोल तकिया । गलतकिया । गेंडुआ ।
३. सुपारी । पुंगीफल ।
४. एक प्रकार का वर्ण वृत्त जिसके प्रत्येक चरण में चार यगण और एक लघु होता है । जैसे,—यूचौ गाइ कै कृष्ण को राधिका साथ । भजो पाद पाथोज नैके सदा माथ ।—(शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कन्दुक m. a boiler, saucepan Comm. on KātyŚr.
a ball of wood or pith for playing with, MBh.; Bhartṛ.; Ragh.
a pillow, Bhartṛ. iii, 93, (n. v.l.)
a betel-nut, L.
a kind of time in music:
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (250,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कंदुकः, --कं A ball for playing with; पातितोऽपि कराघातैरुत्पतत्येव कंदुकः Bh. 2. 83; Ku. 1. 29, 5. 11, 19; R. 16. 83. --कं A pillow; Bh. 3. 145. --Comp. --लीला any game with a ball.
कंदुकः, --कं A ball for playing with; पातितोऽपि कराघातैरुत्पतत्येव कंदुकः Bh. 2. 83; Ku. 1. 29, 5. 11, 19; R. 16. 83. --कं A pillow; Bh. 3. 145. --Comp. --लीला any game with a ball.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0376-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कन्दुक पु० कं सुखं ददाति दा--मितद्र् वा० डु संज्ञायां कन् कन्दु + यावादि० कुमारीक्रीडनकत्वेन कन् वा । १ वस्त्रादि निर्म्मिते उत्पातनावपातनक्रीडासाधनद्रव्यभेदे (गे दो) । “स्तनाङ्गरागारुणिताच्च कन्दुकात्” । “क्लमं ययौ कन्दु- कलीलयापि या” “सा कन्दुकैः कृत्रिमपुत्रकैश्च” कुमा० । “कराभिघातोत्थितकन्दुकेयम्” रघुः “तटभुवि कन्दकवि- भ्रमं बभार” माघः । “इदं कन्दुकं यत्र येभ्यश्चतुर्भ्योगः” वृ० र० टीकोक्ते २ त्रयोदशाक्षरपादके छन्दोभेदे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1649,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कन्दुकः, पुं, (कं सुखं ददातीति । कम् + दा + मितद्र्वादित्वात् डुः संज्ञायां कन् ।) गेण्डुकः । इत्य- मरः । २ । ७ । १३८ ॥ गेँडु इति भाषा ॥ (यथा, कुमारे । १ । २९ । “सा कन्दुकैः कृत्रिमपुत्रकैश्च” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-021-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कंदुक" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कंदुकउमा-कोश कंदुक: गैंद । यौ॰—कन्दुकतीर्थ 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कंदुक 📚 ➤ गैंद । यौ॰—कन्दुकतीर्थ उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कंदुक 📚गैंद । यौ॰—कन्दुकतीर्थ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें