🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:17:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कंदुक
kaṃduka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कंदुक संज्ञा पुं॰ [सं॰ कन्दुक]
१. गैंद । यौ॰—कन्दुकतीर्थ ।
२. गोल तकिया । गलतकिया । गेंडुआ ।
३. सुपारी । पुंगीफल ।
४. एक प्रकार का वर्ण वृत्त जिसके प्रत्येक चरण में चार यगण और एक लघु होता है । जैसे,—यूचौ गाइ कै कृष्ण को राधिका साथ । भजो पाद पाथोज नैके सदा माथ ।—(शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कन्दुक m. a boiler, saucepan Comm. on KātyŚr.
a ball of wood or pith for playing with, MBh.; Bhartṛ.; Ragh.
a pillow, Bhartṛ. iii, 93, (n. v.l.)
a betel-nut, L.
a kind of time in music:
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (250,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कंदुकः, --कं A ball for playing with; पातितोऽपि कराघातैरुत्पतत्येव कंदुकः Bh. 2. 83; Ku. 1. 29, 5. 11, 19; R. 16. 83. --कं A pillow; Bh. 3. 145. --Comp. --लीला any game with a ball.
कंदुकः, --कं A ball for playing with; पातितोऽपि कराघातैरुत्पतत्येव कंदुकः Bh. 2. 83; Ku. 1. 29, 5. 11, 19; R. 16. 83. --कं A pillow; Bh. 3. 145. --Comp. --लीला any game with a ball.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0376-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कन्दुक पु० कं सुखं ददाति दा--मितद्र् वा० डु संज्ञायां कन् कन्दु + यावादि० कुमारीक्रीडनकत्वेन कन् वा । १ वस्त्रादि निर्म्मिते उत्पातनावपातनक्रीडासाधनद्रव्यभेदे (गे दो) । “स्तनाङ्गरागारुणिताच्च कन्दुकात्” । “क्लमं ययौ कन्दु- कलीलयापि या” “सा कन्दुकैः कृत्रिमपुत्रकैश्च” कुमा० । “कराभिघातोत्थितकन्दुकेयम्” रघुः “तटभुवि कन्दकवि- भ्रमं बभार” माघः । “इदं कन्दुकं यत्र येभ्यश्चतुर्भ्योगः” वृ० र० टीकोक्ते २ त्रयोदशाक्षरपादके छन्दोभेदे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1649,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कन्दुकः, पुं, (कं सुखं ददातीति । कम् + दा + मितद्र्वादित्वात् डुः संज्ञायां कन् ।) गेण्डुकः । इत्य- मरः । २ । ७ । १३८ ॥ गेँडु इति भाषा ॥ (यथा, कुमारे । १ । २९ । “सा कन्दुकैः कृत्रिमपुत्रकैश्च” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-021-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कंदुक" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें