🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:45:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ककुभः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ककुभः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ककुभः

अर्थ: दिशा

संस्कृत: दिशा, दिक् · पर्याय: दिश्, काष्ठा, आशा, हरित्, गो

अंग्रेज़ी: Direction

व्युत्पत्ति: क-स्कुभ्-क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ककुभ् (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. ककुभ् (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. ककुभ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. ककुभ् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. ककुभ् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. ककुभ् (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ककुभ् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाककुप् / ककुब्ककुभौककुभः
द्वितीयाककुभम्ककुभौककुभः
तृतीयाककुभाककुब्भ्याम्ककुब्भिः
चतुर्थीककुभेककुब्भ्याम्ककुब्भ्यः
पञ्चमीककुभःककुब्भ्याम्ककुब्भ्यः
षष्ठीककुभःककुभोःककुभाम्
सप्तमीककुभिककुभोःककुप्सु
सम्बोधनहे ककुप् / हे ककुब्हे ककुभौहे ककुभः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ककुभ्
ककुभ्
kakubh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसके नीचे का गूँजने वाला भाग 'ककुभ', 'प्रसेवक' (1.7.8) प्रसेवक
अर्जुन वृक्ष के नाम (2.4.45) नदीसर्ज · वीरतरु · इन्द्रद्रु · अर्जुन
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ककुभ् प्, f. (cf. ककुद्) a peak, summit, RV.
space, region or quarter of the heavens, BhP.; Mṛcch.; Kathās. &c.
N. of a metre of three Pādas (consisting of eight, twelve, and eight syllables respectively; so called because the second Pāda exceeds the others by four syllables), RPrāt. 889; AV. xiii, 1, 15; VS.; ŚBr. &c.
unornamented hair or the hair hanging down like a tail, L.
a wreath of Campaka flowers, L.
splendour, beauty, L.
a Śāstra or science, L.
a Rāgiṇī or mode of music, L.
N. of a daughter of Dakṣa and wife of Dharma (as a personified quarter of the sky), BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (241,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ककुभ् f. 1 A direction, quarter of the compass; वियुक्ताः कांतेन स्त्रिय इव न राजंति ककुभः Mk. 5. 26; Śi. 9. 25, 3. 33. --2 Splendour, beauty. --3 A wreath of Campaka flowers. --4 A sacred treatise or Śāstra. --5 A peak, summit. --6 A Rāgiṇī or personified mode of music. --7 The personified quarter of the sky. --8 Breath, animation. --9 Unornamented hair; or hair hanging down as a tail.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0366-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ककुभ् स्त्री कं प्रकाशं स्कु भ्नाति स्कुन्भ--क्विप् पृषो० । १ दिशि, २ शोभायाम्, ३ चम्पकमालायाम्, ४, शास्त्रे, ५ रागिणीभेदे च । “अष्टौ व्यख्यत् ककुभः पृथिव्याः” ऋ० १, ५८, १ । “दाधर्य्य प्राचीं ककुभं पृथिव्याः” ७, ९, २ । ६ प्राणे । “ककुपछन्दः” यजु० १५, ४ । “कं सुखं शरीरे स्कुभ्राति धारयतीति ककुप्, कं सुखं कोपयतिदीपयतीति कुपदीप्तौ चुरादि क्विप् । पूर्वत्रपक्षे सलोपश्छान्दसः ककुप् प्राणः “प्राणो वै ककुप् छन्दः इति श्रुतेः” वेददी० । द्विती- यपक्षे पान्तमिति भेदः । वैदिके ७ छन्दोभेदे । “उक्षा वयः ककुप्छन्दः” यजु० १४, ९ “आद्यन्तावष्टाक्षरौ पादौ मध्यमौ द्वादशाक्षरौ ककुप्” वेददी० । कात्या० सर्व्वा० ५ अ० । “द्वितीयमुष्णिक् त्रिपदान्त्यो द्वादशकः आद्यश्चेत् पुर उष्णिक् मध्य मश्चेत् ककुप्” इति तल्लक्षण मुक्तम् । “सर्वाः ककुभः” आश्व० श्रौ० ६, १, २ । ककुबरागिणीरूपमुक्तम् संगीतदामो “पीतं वसाना वसनं सकेशी वने रुदन्ती पिकनाददूना । विलोकयन्ती कक- भोऽतिभीता मूर्त्तिः प्रदिष्ठा ककुभस्तथेयम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1606,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ककुभ्, स्त्री, (कं सुखं आनन्दं स्कुभ्नाति विस्तारयति या पृषोदरादित्वात् सलोपः ।) रागिणीविशेषः । तस्या नामान्तरम् । कुहुः । तस्या लक्षणम् । “पीतं वसाना वसनं सुकेशी वने रुदन्ती पिकनाददूना । विलोकयन्ती ककुभोऽतिभीता मूर्त्तिः प्रदिष्टा ककुभस्तथेयम्” ॥ इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (दिक् । यथा, मागवते । २ । ७ । २५ । “वक्षःस्थलस्पर्शरुग्नमहेन्द्रवाहदन्तैर्विडम्बितककु- ब्जुष ऊढहासम्” ॥ दक्षकन्या । सैव घर्म्मपत्नी । गथा तत्रैव । ६ । ६ । ४ । [] “भानुर्लम्बा ककुब् जामिर्विश्वा साध्या मरुत्वती” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-003-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ककुभःककुभ् (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ककुभ् (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | ककुभ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ककुभः 📚 ➤ दिशा
संस्कृत: दिशा, दिक् · पर्याय: दिश्, काष्ठा, आशा, हरित्, गो

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ककुभ् 📚प्, f. (cf. ककुद्) a peak, summit, RV🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ककुभ्
दिशा के नाम (१.३.१) — दिश्, काष्ठा, आशा, हरित्, प्राची, अवाची, प्रतीची

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ककुभः: क-स्कुभ्-क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें