🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:28:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कक्ष्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कक्ष्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कक्ष्य

अर्थ: सूखे घास की चरागाह

व्युत्पत्ति: कक्ष+यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कक्ष्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कक्ष्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कक्ष्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकक्ष्यम्कक्ष्येकक्ष्याणि
द्वितीयाकक्ष्यम्कक्ष्येकक्ष्याणि
तृतीयाकक्ष्येणकक्ष्याभ्याम्कक्ष्यैः
चतुर्थीकक्ष्यायकक्ष्याभ्याम्कक्ष्येभ्यः
पञ्चमीकक्ष्यात् / कक्ष्याद्कक्ष्याभ्याम्कक्ष्येभ्यः
षष्ठीकक्ष्यस्यकक्ष्ययोःकक्ष्याणाम्
सप्तमीकक्ष्येकक्ष्ययोःकक्ष्येषु
सम्बोधनहे कक्ष्यहे कक्ष्येहे कक्ष्याणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कक्ष्य
कक्ष्य
kakṣya
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कक्ष्य mfn. being or abiding in shrubs or dry grass, VS. xvi, 34
(कक्ष्य, fr. कक्ष्या᳙), filling out the girth, well fed [Sāy.], RV. v, 44, 11
कक्ष्य (अम्), n. the scale of a balance Comm. on Yājñ.
a part of a carriage, R.
a girdle, girth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (242,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कक्ष्य a. Ved. 1 Consisting of shrubs or dry grass. --2 Secret. --3 Filling the girth (Sāy.). --क्ष्या 1 The girth of an elephant or horse. --2 A woman's girdle or zone; Ki. 7. 8; Śi. 10. 62. --3 Fingers. --4 The upper garment. --5 The border of a garment. --6 The inner apartment of a palace. --7 A wall, enclosure. --8 Similarity. --9 A shrub yielding the black and red berry that serves as a weight. --क्ष्यं 1 The cup or receptacle of a balance. --2 A part of a carriage. --3 The hinder part. --Comp. --अवेक्षक = कक्षावेक्षक q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0366-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कक्ष्य त्रि० कक्षे भवः यत् । “कक्षोवीरुधिदोर्मूले कच्छ शुष्क वने तृणे” इति विश्वोक्तलतादि १ भवे । २ रुद्रभेदे पु० । “नमो वन्याय च कक्ष्याय च” यजु० १६, ३३, रुद्रा- ध्याये रुद्रभेदकथने । ३ कक्षपूरके त्रि० । “श्येन आसामदितिः कक्ष्योमदः” ऋ० ५, ४४, ११, “कक्ष्यः कक्षापूरकः मदः” भा० । कक्षे मध्ये भवः यत् । ४ उत्तरीयवस्त्रे ५ हर्म्यादिप्रकोष्ठे राजगृहादेर्वेष्टनावच्छिन्ने ६ देशे राज- [] गृहादेः ७ प्रारम्भकोष्ठके ८ सादृश्ये ९ कक्षवद्धरज्ज्वौ १० काञ्च्यां मेखलारज्वौ ११ वस्त्राञ्चले १२ गजमध्यबन्धन- रज्ज्वौ च स्त्री । स्वार्थेयत् । १३ उद्योगे १४ परिकर- बन्धने च स्त्री । “ते वतीत्य जनाकीर्ण्णा कक्ष्यास्तिस्रो नरर्षभाः” भा० स० २० कक्ष्यामपि विगृह्य च” १ मा० । अत्र क्लीवमपि “अन्येच० । “अभिगम्य गृहं भ्रातुः हरयोद्वास्था गृहकक्ष्यातास्तथा” रामा० । १५ गुञ्जायां शब्दरत्ना० १६ पार्श्वभ गे न० । “शोभितं हेमकक्ष्यैश्च हेमपट्टैर्विभूषितम्” । स्वामा० “परार्थे बद्धकक्ष्याणां तादृशां सम्भवः कुतः” पुरा० । १७ अङ्गुलौ स्त्री निघण्टुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1608-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कक्ष्यं, क्ली, (कक्षायै साम्याय भवम् । कक्षा + यत् ।) एषणिकास्थकटोरा । इति मिताक्षरा । निक्तिरं वाटी इति भाषा ॥ (त्रि, कक्षपूरकः । यथा, ऋग्वेदे ५ । ४४ । ११ । “श्येन आसामदितिः कक्ष्यो मदो- विश्ववारस्य यजतस्य मायिनः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-004-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कक्ष्यकक्ष्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कक्ष्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कक्ष्य 📚 ➤ सूखे घास की चरागाह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कक्ष्य 📚mfn. being or abiding in shrubs or dry grass, VS. xvi, 34🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • कक्ष्य: कक्ष+यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें