🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:38:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कक्ष्य
kakṣya
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कक्ष्य mfn. being or abiding in shrubs or dry grass, VS. xvi, 34
(कक्ष्य, fr. कक्ष्या᳙), filling out the girth, well fed [Sāy.], RV. v, 44, 11
कक्ष्य (अम्), n. the scale of a balance Comm. on Yājñ.
a part of a carriage, R.
a girdle, girth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (242,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कक्ष्य a. Ved. 1 Consisting of shrubs or dry grass. --2 Secret. --3 Filling the girth (Sāy.). --क्ष्या 1 The girth of an elephant or horse. --2 A woman's girdle or zone; Ki. 7. 8; Śi. 10. 62. --3 Fingers. --4 The upper garment. --5 The border of a garment. --6 The inner apartment of a palace. --7 A wall, enclosure. --8 Similarity. --9 A shrub yielding the black and red berry that serves as a weight. --क्ष्यं 1 The cup or receptacle of a balance. --2 A part of a carriage. --3 The hinder part. --Comp. --अवेक्षक = कक्षावेक्षक q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0366-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कक्ष्य त्रि० कक्षे भवः यत् । “कक्षोवीरुधिदोर्मूले कच्छ शुष्क वने तृणे” इति विश्वोक्तलतादि १ भवे । २ रुद्रभेदे पु० । “नमो वन्याय च कक्ष्याय च” यजु० १६, ३३, रुद्रा- ध्याये रुद्रभेदकथने । ३ कक्षपूरके त्रि० । “श्येन आसामदितिः कक्ष्योमदः” ऋ० ५, ४४, ११, “कक्ष्यः कक्षापूरकः मदः” भा० । कक्षे मध्ये भवः यत् । ४ उत्तरीयवस्त्रे ५ हर्म्यादिप्रकोष्ठे राजगृहादेर्वेष्टनावच्छिन्ने ६ देशे राज- [] गृहादेः ७ प्रारम्भकोष्ठके ८ सादृश्ये ९ कक्षवद्धरज्ज्वौ १० काञ्च्यां मेखलारज्वौ ११ वस्त्राञ्चले १२ गजमध्यबन्धन- रज्ज्वौ च स्त्री । स्वार्थेयत् । १३ उद्योगे १४ परिकर- बन्धने च स्त्री । “ते वतीत्य जनाकीर्ण्णा कक्ष्यास्तिस्रो नरर्षभाः” भा० स० २० कक्ष्यामपि विगृह्य च” १ मा० । अत्र क्लीवमपि “अन्येच० । “अभिगम्य गृहं भ्रातुः हरयोद्वास्था गृहकक्ष्यातास्तथा” रामा० । १५ गुञ्जायां शब्दरत्ना० १६ पार्श्वभ गे न० । “शोभितं हेमकक्ष्यैश्च हेमपट्टैर्विभूषितम्” । स्वामा० “परार्थे बद्धकक्ष्याणां तादृशां सम्भवः कुतः” पुरा० । १७ अङ्गुलौ स्त्री निघण्टुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1608-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कक्ष्यं, क्ली, (कक्षायै साम्याय भवम् । कक्षा + यत् ।) एषणिकास्थकटोरा । इति मिताक्षरा । निक्तिरं वाटी इति भाषा ॥ (त्रि, कक्षपूरकः । यथा, ऋग्वेदे ५ । ४४ । ११ । “श्येन आसामदितिः कक्ष्यो मदो- विश्ववारस्य यजतस्य मायिनः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-004-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें