🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:30:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कक्ष्या
kakṣyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हाथी के पेट पर बाँधने की चमड़े की रस्सी (2.8.42) दूष्या · वरत्रा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कक्ष्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. आँगन ।
२. चमडे़ की रस्सी । ताँत । नाड़ी ।
३. हाथी बाँधने की रस्सी ।
४. महल । अंतःपुर ।
५. ड्योढी ।
६. हौदा । अमारी ।
७. घुँघची ।
८. समानता । सादृश्य ।
९. रत्ती ।
१०. उद्योग ।
११. अँगुली । उँगली (को॰) ।
१२. आँचल । अंचल (को॰) ।
१३. घेरा । प्राचीर (को॰) ।
१४. उपरना । दुकून (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कक्ष्या᳙ (आ᳙), f. girth (of an animal), girdle, zone, RV.; AV. viii, 4, 6; xviii, 1, 15; MBh. &c. (cf. बद्ध-कक्ष्य)
the enclosure of an edifice (either the wall &c. so enclosing it, or the court or chamber constituting the enclosure, the inner apartment of a palace), MBh.; R. &c.
the orbit of a planet, Āryabh.
the scale of a balance, Pat.
an upper garment, L.
similarity, equality, L.
effort, exertion, L.
a shrub yielding the black and red berry (that serves as a jeweller's weight), the Retti or Guñja, Abrus Precatorius, L.
कक्ष्या (आस्), f. pl. the fingers, Nigh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (242,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कक्ष्या, स्त्री, (कक्षे भवा । कक्ष + शरीरावयवात् + यत् टाप् च ।) कक्षरज्जुः । काछदडी इति ख्याता । चर्म्मरज्जुः । इत्यन्ये । इति भरतः ॥ गजमध्यबन्धनचर्म्मरज्जुः । इति सारसुन्दरी ॥ तत्- पय्यार्यः । चूषा २ वरत्रा ३ । इत्यमरः ॥ २ । ८ । ४२ । वूषा ४ दृष्या ५ दूष्या ६ कक्षा ७ । इति तट्टीका । हर्म्म्यादिप्रकोष्ठः । राजगृहादेर्वेष्टनावच्छिन्नो देशः । (महल इति भाषा । यथा रामायणे । २ । २० । ११ । [] “प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः । ब्राह्मणान् वेदसम्पन्नान् वृद्धान् राज्ञाभिसत्कृतान्” ॥) काञ्ची । इत्यमरः ॥ ३ । ३ । १५७ । अन्तर्गृहमिति सुभूतिः ॥ (यथा, कुमारे ७ । ७० । “क्रान्तानि पूर्व्वं कमलासनेन कक्ष्यान्तराण्यद्रिपतेर्विवेश” ॥) सादृश्यम् । उद्योगः । वृहतिका । उत्तरीय- वस्त्रम् । इति हेमचन्द्रः ॥ गुञ्जा । इति शब्द- रत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-004-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें