🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:37:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कच्छ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कच्छ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कच्छ

अर्थ: तट, किनारा, गोट, सीमावर्ती प्रदेश

संस्कृत: जलाधिकदेशः, नन्दिवृक्षः, अञ्चलः, परिधानम् · पर्याय: जलप्राय, अनूप

व्युत्पत्ति: केन जलेन छृणाति दीप्यते छाद्यते वा-क-छो-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कच्छ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कच्छ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कच्छ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकच्छःकच्छौकच्छाः
द्वितीयाकच्छम्कच्छौकच्छान्
तृतीयाकच्छेनकच्छाभ्याम्कच्छैः
चतुर्थीकच्छायकच्छाभ्याम्कच्छेभ्यः
पञ्चमीकच्छात् / कच्छाद्कच्छाभ्याम्कच्छेभ्यः
षष्ठीकच्छस्यकच्छयोःकच्छानाम्
सप्तमीकच्छेकच्छयोःकच्छेषु
सम्बोधनहे कच्छहे कच्छौहे कच्छाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कच्छ
कच्छ
kaccha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वैसा ही (जलप्राय तटीय प्रदेश) (2.1.11)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कच्छ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जलप्राय देश । अनूप देश ।
२. नदी आदि के किनारे की भूमि । कछार । उ॰—सीतल मृदुल बालुका स्वच्छ । इत ये हरे हरे तृन कच्छ ।—नंद ग्रं॰, पृ॰ २६४ । (ख) आवहु बैठहु भोजन करें । इत ये बच्छ कच्छ में चरैं ।—नंद ग्रं॰, पृ॰ २७४ ।(ग) गिरि कंदर सरवरह सरित कच्छह घन गुच्छह ।—पृ॰ रा॰ ६ ।१०२ ।
३. [वि॰ कच्छी] गुजरात के समीप एक अंतरीप । कच्छभुज । उ॰—(क) कुकन कच्छ परोट थट्ट सिंधू सरभंगा ।—पृ॰ रा॰ १२ ।१३०, (ख) चारण कच्छ देसां जाति कच्छिला कहाया ।—शिखर॰, पृ॰ १०५ ।
४. कच्छ देश का घोडा़ ।
५. धोती का वह छोर जिसे दोनों टाँगों के बीच से निकालकर पीछे खोंस लेते हैं । लाँग ।
६. सिक्खों का जाँघिया जो पंच क्कार (कंघी, केश, कच्छ, कडा़ और कृपाण ) में गिना जाता है । मुहा॰—कच्छ की उखेड़ = कुश्ती का एक पेंच जिसमें पट पडे़ हुए को उलटते हैं । इसमें अपने बाएँ हाथ को विपक्षी के बाएँ बगल से ले जाकर उसकी गर्दन पर चढा़ते हैं और दाहिने हाथ को दोनों जाँघो में से ले जाकर उसके पेट के पास लँगोट को पकड़ते हैं और उखेड़ देते हुए गिरा देते हैं । इसका तोड यह है—अपनी जो टाँग प्रतिद्वंद्वी की ओर हो, उसे उसकी दूसरी टाँग में फँसाना अथवा झट घूमकर अपने खुले हाथ से खिलाडी की गर्दन दबाते हुए छलाँग मारकर गिराना ।
७. छप्प का एक भेद जिसमें ५३ गुरू, ४६ लघु, कुल ९९ वर्ण और १४२ मात्राएँ होती हां ।
८. तुन का पेड़ । उ॰—(क) राम प्रताप हुतासन कच्छ विपच्छ सभीर समीर दुलारो ।— तुलसी (शब्द॰) । (ख) हरी के अतिरिक्त बबूल, कच्छ की छाल, धावडा़ के पत्ते आदि उपयोगी चीजें यहाँ काफी पाई जाती हैं ।—शुक्ल॰ अभि॰ ग्रं॰ (विविध), पृ॰ १४ ।
कच्छ २ पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ कच्छप] कछुआ । उ॰—नहिं तब मच्छ कच्छ बाराहा ।—कबीर श॰, पृ॰ १४९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कच्छ mfn. a bank or any ground bordering on water, shore;
कच्छ [cf. Zd. kasha, voura-kasha, the ‘wide-shored’, the Caspian Sea; cf. कक्ष]
a mound or causeway
watery soil, marshy ground, marsh, morass, MBh.; Megh.; Pañcat.
N. of several places, e.g. Cutch, Pāṇ.; VarBṛS.
Cedrela Toona (the timber of which is used for making furniture &c.), L.
Hibiscus Populneoides, L.
a particular part of a tortoise, L.
a particular part of a boat, L.
कच्छ m. pl. N. of a people (v.l. for कक्ष), VP.
कच्छ m. f. the hem or end of a lower garment (tucked into the girdle or waistband), L., (probably a Prākṛt form for कक्ष)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (242,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कच्छः --छं 1 Bank, margin, skirt, bordering region (whether near water or not); यमुनाकच्छमवतीर्णः Pt. 1; गंधमादनकच्छोऽध्यासितः V. 5; Śi. 3. 80; Māl. 9. 16. --2 A marsh, morass, fen. --3 The hem of the lower garment tucked into the waistband; see कक्षा. --4 A part of a boat. --5 A particular part of a tortoise (in कच्छप). --6 A tree, the timber of which is used for making furniture (तुन्न). --च्छा 1 A cricket. --2 The plant Lycopodium Imbricatum (वाराही). --Comp. --अंतः the border of a lake or stream; marshy place; Ki. 7. 39, 12. 54. --देशः N. of a place in the South. --पः (पी f.) {1} a turtle, tortoise; केशव धृतकच्छपरूप जय जगदीश हरे Gīt. 1; Ms. 1. 44, 12. 42 (thus explained by Durga; कच्छं आत्मनो मुखसंपुटं पाति, स हि किंचित् दृष्ट्वा शरीर एव मुखसंपुटं प्रवेशयति). {2} a tumour on the palate. {3} an apparatus used in the distillation of spirituous liquor. {4} an attitude in wrestling. {5} the tree Cedrela Toona. {6} one of the nine treasures of Kubera. --(पी) {1} a female tortoise. {2} a cutaneous disease, wart or blotch. {3} a kind of lute; also the lute of Sarasvatī. --भूः f. marshy ground, morass. --रुहा a kind of grass (दूर्वा).
कच्छः --छं 1 Bank, margin, skirt, bordering region (whether near water or not); यमुनाकच्छमवतीर्णः Pt. 1; गंधमादनकच्छोऽध्यासितः V. 5; Śi. 3. 80; Māl. 9. 16. --2 A marsh, morass, fen. --3 The hem of the lower garment tucked into the waistband; see कक्षा. --4 A part of a boat. --5 A particular part of a tortoise (in कच्छप). --6 A tree, the timber of which is used for making furniture (तुन्न). --च्छा 1 A cricket. --2 The plant Lycopodium Imbricatum (वाराही). --Comp. --अंतः the border of a lake or stream; marshy place; Ki. 7. 39, 12. 54. --देशः N. of a place in the South. --पः (पी f.) {1} a turtle, tortoise; केशव धृतकच्छपरूप जय जगदीश हरे Gīt. 1; Ms. 1. 44, 12. 42 (thus explained by Durga; कच्छं आत्मनो मुखसंपुटं पाति, स हि किंचित् दृष्ट्वा शरीर एव मुखसंपुटं प्रवेशयति). {2} a tumour on the palate. {3} an apparatus used in the distillation of spirituous liquor. {4} an attitude in wrestling. {5} the tree Cedrela Toona. {6} one of the nine treasures of Kubera. --(पी) {1} a female tortoise. {2} a cutaneous disease, wart or blotch. {3} a kind of lute; also the lute of Sarasvatī. --भूः f. marshy ground, morass. --रुहा a kind of grass (दूर्वा).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0368-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कच्छ त्रि० केन जलेन छृणाति दीप्यते छाद्यते वा छृ--छद- बा० ड । १ जलप्राये देशे । “खच्छन्द्रोच्छलदच्छ- [] कच्छकुहरच्छातेतराम्बुच्छटा” काव्यप्र० “चमूचरैः कच्छभुवां प्रदेशः” माघः । २ तटे ३ नौकाङ्गे च पु० ४ परिधानाञ्चले, स्त्री (काछा) हेम० ५ वाराह्याम्, ६ चीरिकायाञ्च (झिल्लि) स्त्री मेदि० ७ देशभेदे पु० स च देशः वृह० सं० कूर्म्मबिभागे दक्षि- णस्यां दिशि उक्तः “अथ दक्षिणेन लङ्केत्युपक्रम्य” कच्छो- ऽथ कुञ्जरदरी सताम्रपर्ण्णीति विज्ञेयाः” तत्सीमा च “गणेश्वरात् पूर्व्वभागे समुद्रस्योत्तरे तटे । कच्छदैशः स- माख्यातः” शक्तिसङ्गम० त० उक्ता । ८ तुन्नवृक्षे पु० (तुँद) हेम० । ९ मुखसम्पुटे १० आकाशाच्छादने ११ कूर्म्म- कर्परे च निरु० कच्छपशब्दे विवृतिः कक्षाशब्दे उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1616-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कच्छः, पुं, (केन जलेन छृणाति दीप्यते छाद्यते वा, उच्छृदिर दीप्तिदेवनयोः छृद् वा अन्येष्वपि इति डः । कं जलं क्व्यति परिछिनत्ति इति वा, छो छेदने + आतोऽनुपेति कः” । ३ । २ । ३ । इति कः ।) अनूपप्रायस्थानम् । इत्यमरः । २ । १ । १० । काछाड् इति भाषा । (यथा, किराते १२ । ५४ । “कच्छान्ते सुरसरितो निधाय सेना- मन्वीतः स कतिपयैः किरातवर्य्यैः” ॥) सिन्धूनां सरसाञ्च प्रान्तभागः । इति मधुः ॥ जलाशयप्रान्तदेशः । इति रमानाथः । नदी- पर्ब्बतादिसमीपम् । इति साञ्जः ॥ (यथा महा- भारते । १ सम्भवपर्ब्बणि शाकुन्तले ७० । १६ । “नदीकच्छोद्भवं कान्तमुच्छ्रितध्वजसन्निभम्” ॥) तुन्नवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । १२८ तुँद् इति भाषा । परिधानाञ्चलम् । इत्यमरमेदिनोकरौ ॥ काछा कोँचा कँड्सी इतिभाषा । शेषस्य पर्य्यायः । कक्षाः २ कच्छा ३ कच्छोटिका ४ । इति हेम- चन्द्रः ॥ कच्छटिका ५ कच्छाटिका ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ नौकाङ्गम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (देशविशेषः । यथोक्तञ्च । “गणेश्वरात् पूर्व्वभागे समुद्रादुत्तरे शिंवे । कच्छदेशः समाख्यातस्तन्त्रे श्रीशक्तिसङ्गमे” ॥)
कच्छः, त्रि, (केन जलेन छृणाति दीप्यते इति । छृद् + बाहुलकात् डः ।) जलप्रान्तः । इति नानार्थे अमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-006-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कच्छ" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कच्छकच्छ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कच्छ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कच्छ 📚 ➤ तट, किनारा, गोट, सीमावर्ती प्रदेश
संस्कृत: जलाधिकदेशः, नन्दिवृक्षः, अञ्चलः, परिधानम् · पर्याय: जलप्राय, अनूप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कच्छ 📚जलप्राय देश । अनूप देश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कच्छ
तुन के और नाम (२.४.१२८) — कुणि, कान्तलक, नन्दिवृक्ष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कच्छ: केन जलेन छृणाति दीप्यते छाद्यते वा-क-छो-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें