🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:56:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कच्छ
kaccha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वैसा ही (जलप्राय तटीय प्रदेश) (2.1.11)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कच्छ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जलप्राय देश । अनूप देश ।
२. नदी आदि के किनारे की भूमि । कछार । उ॰—सीतल मृदुल बालुका स्वच्छ । इत ये हरे हरे तृन कच्छ ।—नंद ग्रं॰, पृ॰ २६४ । (ख) आवहु बैठहु भोजन करें । इत ये बच्छ कच्छ में चरैं ।—नंद ग्रं॰, पृ॰ २७४ ।(ग) गिरि कंदर सरवरह सरित कच्छह घन गुच्छह ।—पृ॰ रा॰ ६ ।१०२ ।
३. [वि॰ कच्छी] गुजरात के समीप एक अंतरीप । कच्छभुज । उ॰—(क) कुकन कच्छ परोट थट्ट सिंधू सरभंगा ।—पृ॰ रा॰ १२ ।१३०, (ख) चारण कच्छ देसां जाति कच्छिला कहाया ।—शिखर॰, पृ॰ १०५ ।
४. कच्छ देश का घोडा़ ।
५. धोती का वह छोर जिसे दोनों टाँगों के बीच से निकालकर पीछे खोंस लेते हैं । लाँग ।
६. सिक्खों का जाँघिया जो पंच क्कार (कंघी, केश, कच्छ, कडा़ और कृपाण ) में गिना जाता है । मुहा॰—कच्छ की उखेड़ = कुश्ती का एक पेंच जिसमें पट पडे़ हुए को उलटते हैं । इसमें अपने बाएँ हाथ को विपक्षी के बाएँ बगल से ले जाकर उसकी गर्दन पर चढा़ते हैं और दाहिने हाथ को दोनों जाँघो में से ले जाकर उसके पेट के पास लँगोट को पकड़ते हैं और उखेड़ देते हुए गिरा देते हैं । इसका तोड यह है—अपनी जो टाँग प्रतिद्वंद्वी की ओर हो, उसे उसकी दूसरी टाँग में फँसाना अथवा झट घूमकर अपने खुले हाथ से खिलाडी की गर्दन दबाते हुए छलाँग मारकर गिराना ।
७. छप्प का एक भेद जिसमें ५३ गुरू, ४६ लघु, कुल ९९ वर्ण और १४२ मात्राएँ होती हां ।
८. तुन का पेड़ । उ॰—(क) राम प्रताप हुतासन कच्छ विपच्छ सभीर समीर दुलारो ।— तुलसी (शब्द॰) । (ख) हरी के अतिरिक्त बबूल, कच्छ की छाल, धावडा़ के पत्ते आदि उपयोगी चीजें यहाँ काफी पाई जाती हैं ।—शुक्ल॰ अभि॰ ग्रं॰ (विविध), पृ॰ १४ ।
कच्छ २ पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ कच्छप] कछुआ । उ॰—नहिं तब मच्छ कच्छ बाराहा ।—कबीर श॰, पृ॰ १४९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कच्छ mfn. a bank or any ground bordering on water, shore;
कच्छ [cf. Zd. kasha, voura-kasha, the ‘wide-shored’, the Caspian Sea; cf. कक्ष]
a mound or causeway
watery soil, marshy ground, marsh, morass, MBh.; Megh.; Pañcat.
N. of several places, e.g. Cutch, Pāṇ.; VarBṛS.
Cedrela Toona (the timber of which is used for making furniture &c.), L.
Hibiscus Populneoides, L.
a particular part of a tortoise, L.
a particular part of a boat, L.
कच्छ m. pl. N. of a people (v.l. for कक्ष), VP.
कच्छ m. f. the hem or end of a lower garment (tucked into the girdle or waistband), L., (probably a Prākṛt form for कक्ष)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (242,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कच्छः --छं 1 Bank, margin, skirt, bordering region (whether near water or not); यमुनाकच्छमवतीर्णः Pt. 1; गंधमादनकच्छोऽध्यासितः V. 5; Śi. 3. 80; Māl. 9. 16. --2 A marsh, morass, fen. --3 The hem of the lower garment tucked into the waistband; see कक्षा. --4 A part of a boat. --5 A particular part of a tortoise (in कच्छप). --6 A tree, the timber of which is used for making furniture (तुन्न). --च्छा 1 A cricket. --2 The plant Lycopodium Imbricatum (वाराही). --Comp. --अंतः the border of a lake or stream; marshy place; Ki. 7. 39, 12. 54. --देशः N. of a place in the South. --पः (पी f.) {1} a turtle, tortoise; केशव धृतकच्छपरूप जय जगदीश हरे Gīt. 1; Ms. 1. 44, 12. 42 (thus explained by Durga; कच्छं आत्मनो मुखसंपुटं पाति, स हि किंचित् दृष्ट्वा शरीर एव मुखसंपुटं प्रवेशयति). {2} a tumour on the palate. {3} an apparatus used in the distillation of spirituous liquor. {4} an attitude in wrestling. {5} the tree Cedrela Toona. {6} one of the nine treasures of Kubera. --(पी) {1} a female tortoise. {2} a cutaneous disease, wart or blotch. {3} a kind of lute; also the lute of Sarasvatī. --भूः f. marshy ground, morass. --रुहा a kind of grass (दूर्वा).
कच्छः --छं 1 Bank, margin, skirt, bordering region (whether near water or not); यमुनाकच्छमवतीर्णः Pt. 1; गंधमादनकच्छोऽध्यासितः V. 5; Śi. 3. 80; Māl. 9. 16. --2 A marsh, morass, fen. --3 The hem of the lower garment tucked into the waistband; see कक्षा. --4 A part of a boat. --5 A particular part of a tortoise (in कच्छप). --6 A tree, the timber of which is used for making furniture (तुन्न). --च्छा 1 A cricket. --2 The plant Lycopodium Imbricatum (वाराही). --Comp. --अंतः the border of a lake or stream; marshy place; Ki. 7. 39, 12. 54. --देशः N. of a place in the South. --पः (पी f.) {1} a turtle, tortoise; केशव धृतकच्छपरूप जय जगदीश हरे Gīt. 1; Ms. 1. 44, 12. 42 (thus explained by Durga; कच्छं आत्मनो मुखसंपुटं पाति, स हि किंचित् दृष्ट्वा शरीर एव मुखसंपुटं प्रवेशयति). {2} a tumour on the palate. {3} an apparatus used in the distillation of spirituous liquor. {4} an attitude in wrestling. {5} the tree Cedrela Toona. {6} one of the nine treasures of Kubera. --(पी) {1} a female tortoise. {2} a cutaneous disease, wart or blotch. {3} a kind of lute; also the lute of Sarasvatī. --भूः f. marshy ground, morass. --रुहा a kind of grass (दूर्वा).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0368-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कच्छ त्रि० केन जलेन छृणाति दीप्यते छाद्यते वा छृ--छद- बा० ड । १ जलप्राये देशे । “खच्छन्द्रोच्छलदच्छ- [] कच्छकुहरच्छातेतराम्बुच्छटा” काव्यप्र० “चमूचरैः कच्छभुवां प्रदेशः” माघः । २ तटे ३ नौकाङ्गे च पु० ४ परिधानाञ्चले, स्त्री (काछा) हेम० ५ वाराह्याम्, ६ चीरिकायाञ्च (झिल्लि) स्त्री मेदि० ७ देशभेदे पु० स च देशः वृह० सं० कूर्म्मबिभागे दक्षि- णस्यां दिशि उक्तः “अथ दक्षिणेन लङ्केत्युपक्रम्य” कच्छो- ऽथ कुञ्जरदरी सताम्रपर्ण्णीति विज्ञेयाः” तत्सीमा च “गणेश्वरात् पूर्व्वभागे समुद्रस्योत्तरे तटे । कच्छदैशः स- माख्यातः” शक्तिसङ्गम० त० उक्ता । ८ तुन्नवृक्षे पु० (तुँद) हेम० । ९ मुखसम्पुटे १० आकाशाच्छादने ११ कूर्म्म- कर्परे च निरु० कच्छपशब्दे विवृतिः कक्षाशब्दे उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1616-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कच्छः, पुं, (केन जलेन छृणाति दीप्यते छाद्यते वा, उच्छृदिर दीप्तिदेवनयोः छृद् वा अन्येष्वपि इति डः । कं जलं क्व्यति परिछिनत्ति इति वा, छो छेदने + आतोऽनुपेति कः” । ३ । २ । ३ । इति कः ।) अनूपप्रायस्थानम् । इत्यमरः । २ । १ । १० । काछाड् इति भाषा । (यथा, किराते १२ । ५४ । “कच्छान्ते सुरसरितो निधाय सेना- मन्वीतः स कतिपयैः किरातवर्य्यैः” ॥) सिन्धूनां सरसाञ्च प्रान्तभागः । इति मधुः ॥ जलाशयप्रान्तदेशः । इति रमानाथः । नदी- पर्ब्बतादिसमीपम् । इति साञ्जः ॥ (यथा महा- भारते । १ सम्भवपर्ब्बणि शाकुन्तले ७० । १६ । “नदीकच्छोद्भवं कान्तमुच्छ्रितध्वजसन्निभम्” ॥) तुन्नवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । १२८ तुँद् इति भाषा । परिधानाञ्चलम् । इत्यमरमेदिनोकरौ ॥ काछा कोँचा कँड्सी इतिभाषा । शेषस्य पर्य्यायः । कक्षाः २ कच्छा ३ कच्छोटिका ४ । इति हेम- चन्द्रः ॥ कच्छटिका ५ कच्छाटिका ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ नौकाङ्गम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (देशविशेषः । यथोक्तञ्च । “गणेश्वरात् पूर्व्वभागे समुद्रादुत्तरे शिंवे । कच्छदेशः समाख्यातस्तन्त्रे श्रीशक्तिसङ्गमे” ॥)
कच्छः, त्रि, (केन जलेन छृणाति दीप्यते इति । छृद् + बाहुलकात् डः ।) जलप्रान्तः । इति नानार्थे अमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-006-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कच्छ" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें