🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:09:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कच्छु
kacchu
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कच्छु f. = कच्छू below, L.
a species of plant, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (243,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कच्छुः --कच्छू f. Itch, scab. --Comp. --घ्नी the plant (पटोल); another plant (हपुषाभेद).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0368-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कच्छु(च्छू) स्त्री कष--हिंसायां “कषच्छश्चेति” उणा० ऊ छश्च पृषो० वा ह्रस्वः । “सूक्ष्मा बाह्याः पिडकाः स्राववत्थः पामेत्युक्ताः कण्डुमत्यः सदाहाः । सैव स्फोटैस्तीव्रदा- हैरुपेता ज्ञेया पाण्योःकच्छूरुग्रा स्किचोश्च” उक्ते रोग- भेदे (खोस) ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1616,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कच्छुः, स्त्री, (कर्षति देहं । कष हिंसायां + “कषच्छ- श्चेति” १ । ८६ । उणां ऊ छान्तादेशश्च ।) पृषोदरा- दित्वात् वा ह्रस्वः । रोगविशेषः । तस्य लक्षणम् । “सूक्ष्मा बह्व्यः पिडकाः स्राववत्यः पामेत्युक्ता कण्डूमत्यः सदाहाः । सैव स्फोटैस्तीव्रदाहैरुपेता ज्ञेया पाण्योः कच्छुरुग्रास्फिचोश्च” ॥ इति निदानम् ॥ तच्चिकित्सा यथा । “अर्कपत्ररसे पक्वं हरिद्राकल्कसंयुतम् । नाशयेत् सार्षपं तैलं पामाकच्छुविचर्च्चिकाम्” ॥ इति अर्कतैलम् ॥ १ ॥ “मनःशिलालं कासीसं गन्धाश्मा सिन्धुजन्म च । स्वर्णक्षीरी शिलाभेदी शुण्ठी कुष्ठञ्च मागधी ॥ लाङ्गलीरवीरश्च दद्रुघ्नः कृमिहानलः । दन्ती निम्बदलञ्चैभिः पृथक् कर्षमितैर्भिषक् ॥ कल्कीकृतैः पचेत्तैलं कटुप्रस्थद्वयोन्मितम् । अर्कसीहुण्डदुग्धेन पृथक् पलमितेन च ॥ गोमूत्रस्याढकेनापि शनैर्मृद्वग्निना पचेत् । अभ्यङ्गेन हरेदेतत् कच्छुदुःसाध्यतामपि ॥ पामानञ्च तथा कण्डूं त्वग्व्याधिवधिरामयान् । कच्छुराक्षसनामेदं तैलं हारीतभाषितम्” ॥ कच्छुराक्षसनाम तैलम् ॥ २ ॥ इति भावप्रकाशः ॥ (“अवल्गुजं कासमर्दं चक्रमर्दं निशायुतम् । माणिमन्थेन तुल्यांशं मस्तुकाञ्जिकपेषितम् । कच्छुं कण्डूं जयन्त्युग्रां सिद्धत्रयप्रयोगराट् ॥ कोमलं सिंहास्यदलं सनिशं सुरभिजलेन पिष्टम् । दिवसत्रयेण नियतं क्षपयति कच्छुं विलेपनतः । हरिद्राकल्कसंयुक्तं गोमूत्रस्य पलद्वयम् । पिबेन्नरः कामचारी कच्छुपामाविनाशनम् ॥ शोथपाण्ड्वामयहरी गुल्ममेहकफापहा । कच्छुपामाहरी चैव पथ्या गोमूत्रसाधिता ॥ * ॥ स्वरसेऽपि च दूर्व्वायाः पचेत्तैलं चतुर्गुणम् । कच्छुर्विचर्चिका-पामा अभ्यङ्गादेव नाशयेत्” ॥ इति दूर्व्वाद्यं तैलम् ॥ * ॥ “सोमराजी हरिद्रे द्वे सर्षपारग्वधं गदम् । करञ्जवीजैडगजं गर्भं दत्त्वा विपाचयेत् ॥ तैलं सर्षपसम्भूतं नाडीदुष्टव्रणापहम् । अनेनाशु प्रणश्यन्ति कुष्ठान्यष्टादशैव तु ॥ नीलिकापि पुरोव्यङ्गगम्भीरं वातशोणितम् । [] कण्डूकच्छप्रशमनं कच्छुपामा विनाशनम्” ॥ इति सोमराजीतैलम् ॥ * ॥ इति चक्रपाणिकृतसंग्रहः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-007-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें