🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:51:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कच्छू

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कच्छू

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कच्छू

अर्थ: कष्-ऊ,छ आदेशः, ह्रस्वश्च

संस्कृत: धन्वयासः · पर्याय: यास, यवास, दुःस्पर्श, धन्वयास, कुनाशक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कच्छु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. कच्छु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. कच्छु (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कच्छु (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकच्छुःकच्छूकच्छवः
द्वितीयाकच्छुम्कच्छूकच्छूः
तृतीयाकच्छ्वाकच्छुभ्याम्कच्छुभिः
चतुर्थीकच्छवे / कच्छ्वैकच्छुभ्याम्कच्छुभ्यः
पञ्चमीकच्छोः / कच्छ्वाःकच्छुभ्याम्कच्छुभ्यः
षष्ठीकच्छोः / कच्छ्वाःकच्छ्वोःकच्छूनाम्
सप्तमीकच्छौ / कच्छ्वाम्कच्छ्वोःकच्छुषु
सम्बोधनहे कच्छोहे कच्छूहे कच्छवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कच्छु
कच्छु
kacchu
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कच्छु f. = कच्छू below, L.
a species of plant, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (243,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कच्छुः --कच्छू f. Itch, scab. --Comp. --घ्नी the plant (पटोल); another plant (हपुषाभेद).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0368-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कच्छु(च्छू) स्त्री कष--हिंसायां “कषच्छश्चेति” उणा० ऊ छश्च पृषो० वा ह्रस्वः । “सूक्ष्मा बाह्याः पिडकाः स्राववत्थः पामेत्युक्ताः कण्डुमत्यः सदाहाः । सैव स्फोटैस्तीव्रदा- हैरुपेता ज्ञेया पाण्योःकच्छूरुग्रा स्किचोश्च” उक्ते रोग- भेदे (खोस) ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1616,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कच्छुः, स्त्री, (कर्षति देहं । कष हिंसायां + “कषच्छ- श्चेति” १ । ८६ । उणां ऊ छान्तादेशश्च ।) पृषोदरा- दित्वात् वा ह्रस्वः । रोगविशेषः । तस्य लक्षणम् । “सूक्ष्मा बह्व्यः पिडकाः स्राववत्यः पामेत्युक्ता कण्डूमत्यः सदाहाः । सैव स्फोटैस्तीव्रदाहैरुपेता ज्ञेया पाण्योः कच्छुरुग्रास्फिचोश्च” ॥ इति निदानम् ॥ तच्चिकित्सा यथा । “अर्कपत्ररसे पक्वं हरिद्राकल्कसंयुतम् । नाशयेत् सार्षपं तैलं पामाकच्छुविचर्च्चिकाम्” ॥ इति अर्कतैलम् ॥ १ ॥ “मनःशिलालं कासीसं गन्धाश्मा सिन्धुजन्म च । स्वर्णक्षीरी शिलाभेदी शुण्ठी कुष्ठञ्च मागधी ॥ लाङ्गलीरवीरश्च दद्रुघ्नः कृमिहानलः । दन्ती निम्बदलञ्चैभिः पृथक् कर्षमितैर्भिषक् ॥ कल्कीकृतैः पचेत्तैलं कटुप्रस्थद्वयोन्मितम् । अर्कसीहुण्डदुग्धेन पृथक् पलमितेन च ॥ गोमूत्रस्याढकेनापि शनैर्मृद्वग्निना पचेत् । अभ्यङ्गेन हरेदेतत् कच्छुदुःसाध्यतामपि ॥ पामानञ्च तथा कण्डूं त्वग्व्याधिवधिरामयान् । कच्छुराक्षसनामेदं तैलं हारीतभाषितम्” ॥ कच्छुराक्षसनाम तैलम् ॥ २ ॥ इति भावप्रकाशः ॥ (“अवल्गुजं कासमर्दं चक्रमर्दं निशायुतम् । माणिमन्थेन तुल्यांशं मस्तुकाञ्जिकपेषितम् । कच्छुं कण्डूं जयन्त्युग्रां सिद्धत्रयप्रयोगराट् ॥ कोमलं सिंहास्यदलं सनिशं सुरभिजलेन पिष्टम् । दिवसत्रयेण नियतं क्षपयति कच्छुं विलेपनतः । हरिद्राकल्कसंयुक्तं गोमूत्रस्य पलद्वयम् । पिबेन्नरः कामचारी कच्छुपामाविनाशनम् ॥ शोथपाण्ड्वामयहरी गुल्ममेहकफापहा । कच्छुपामाहरी चैव पथ्या गोमूत्रसाधिता ॥ * ॥ स्वरसेऽपि च दूर्व्वायाः पचेत्तैलं चतुर्गुणम् । कच्छुर्विचर्चिका-पामा अभ्यङ्गादेव नाशयेत्” ॥ इति दूर्व्वाद्यं तैलम् ॥ * ॥ “सोमराजी हरिद्रे द्वे सर्षपारग्वधं गदम् । करञ्जवीजैडगजं गर्भं दत्त्वा विपाचयेत् ॥ तैलं सर्षपसम्भूतं नाडीदुष्टव्रणापहम् । अनेनाशु प्रणश्यन्ति कुष्ठान्यष्टादशैव तु ॥ नीलिकापि पुरोव्यङ्गगम्भीरं वातशोणितम् । [] कण्डूकच्छप्रशमनं कच्छुपामा विनाशनम्” ॥ इति सोमराजीतैलम् ॥ * ॥ इति चक्रपाणिकृतसंग्रहः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-007-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कच्छूकच्छु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: कच्छु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | कच्छु (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कच्छू 📚 ➤ कष्-ऊ,छ आदेशः, ह्रस्वश्च
संस्कृत: धन्वयासः · पर्याय: यास, यवास, दुःस्पर्श, धन्वयास, कुनाशक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कच्छु 📚f. = कच्छू below, L🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें