🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:04:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कटहरा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कट-+हरा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हरा

अर्थ: ले जाने वाला, हटाने वाला, वञ्चित करने वाला, खेदहर, शोकहर

संस्कृत: शिवः · पर्याय: शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूलिन्

व्युत्पत्ति: हृ + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  2. हरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. हरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. हर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. हरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. हरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहरःहरौहराः
द्वितीयाहरम्हरौहरान्
तृतीयाहरेणहराभ्याम्हरैः
चतुर्थीहरायहराभ्याम्हरेभ्यः
पञ्चमीहरात् / हराद्हराभ्याम्हरेभ्यः
षष्ठीहरस्यहरयोःहराणाम्
सप्तमीहरेहरयोःहरेषु
सम्बोधनहे हरहे हरौहे हराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हर
हर
hara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हर १ वि॰ [सं॰]
१. हरण करनेवाला । ले लेनेवाला । छीनने या लूटनेवाला । जैसे,—धनहर, वस्त्रहर, पश्यतोहर ।
२. दूर करनेवाला । मिटानेवाला । न रहने देनेवाला । जैसे,—रोगहर, पापहर ।
३. बध करनेवाला । नाश करनेवाला । मारनेवाला । जैसे,—असुरहर ।
४. ले जानेवाला । लानेवाला । पहुँचानेवाला ।
हर २ संज्ञा पुं॰
१. शिव । महादेव ।
२. एक राक्षस जो वसुदा के गर्भ से उत्पन्न माली नामक राक्षस के चार पुत्रों में से एक था और विभीषण का मंत्री था ।
३. गणित में वह संख्या जिससे भाग दें । भाजक ।
४. गणित में भिन्न में नीचे की संख्या ।
५. अग्नि । आग ।
६. गदहा ।
७. छप्पय के दसवें भेद का नाम ।
८. टगण के पहले भेद का नाम ।
९. ग्रहण करना या लेना (कौ॰) ।
१०. हरण करना (को॰) ।
११. ग्रहण करनेवाला व्यक्ति । ग्राहक (को॰) ।
हर † ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ हल] हल । यौ॰—हरवाहा । हरवल । हरौरी । हरहा ।
हर पु ४ वि॰ [हिं॰ हरा या सं॰ हरित]दे॰ हरा और 'हरियर' । उ॰ —बोलि विप्र सोधे लगन्न, सुध घटी परट्ठिय । हर बाँसह मंडप बनाय करि भाँवरि गंठिय । —पृ॰ रा॰, २० । ६९ ।
हर ५ वि॰ [फा॰] प्रत्येक । एक एक । जैसे, (क) हर शख्स के पास एक एक बंदूक थी । (ख) वह हर रोज आता है । यौ॰—हरकारा । हरजाई । मुहा॰—हर एक=प्रत्येक । एक एक । हर कोई या हर किसी= प्रत्येक मनुष्य । सब कोई या सब किसी । सर्वसाधारण । जैसे,—हर किसी के पास ऐसी चीज नहीं निकल सकती । हर कोई=सर्व- साधारण । जैसे,—हर कोई यह काम नहीं कर सकताहर । तरह= प्रत्येक ढंग से । हर हालत में । हर फन मौला=हर एक फन जाननेवाला । प्रत्येक काम में माहिर । हर दफा, हर बार या हर मर्तबा=प्रत्येक अवसर पर । हर रोज=प्रतिदिन । नित्य । हर वक्त=हर समय । हर दम । निरंतर । हर हाल में=प्रत्येक दशा में । हर दम=प्रतिक्षण । सदा । जैसे,—वह हर दम यहीं पड़ा रहता है । हर यक=दे॰'हर एक' । हर हमेशा=सदा । सर्वदा ।
हर ६ संज्ञा पुं॰ [जर॰] अंग्रेजी के मिस्टर शब्द का जरमन समानार्थवाची शब्द । महाशय । जैसे, —हर स्ट्रस्मैन, हर हिटलर ।
हर चुड़ामणि संज्ञा पुं॰ [सं॰ हरचूड़ामणि] शिव का शिरोभूषण, चंद्रमा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हर mf(आ, rarely ई)n. (only ifc.; fr. √ 1. हृ) bearing, wearing, taking, conveying, bringing (see कवच-, वार्त्ता-ह्˚), taking away, carrying off, removing, destroying (see बल-, शक्ति-ह्˚)
receiving, obtaining (see अंश-ह्˚)
ravishing, captivating (see मनो-ह्˚)
हर m. ‘Seizer’, ‘Destroyer’, N. of Śiva, ĀśvGṛ.; Mn.; MBh. &c.
of a Dānava, MBh.; Hariv.
of a monkey, R.
of various authors &c., Cat.
(in arithm.) a divisor, Col.
the denominator of a fraction, division, ib.
a stallion (?), L.
an ass, L.
fire, L.
हर &c. See p. 1289.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1289,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हर a. (रा --री f.) [हृ-अच्] 1 Taking away, removing, depriving one of; as in खेदहर, शोकहर. --2 Bringing, conveying, carrying, taking; अपथहराः Ki. 5. 50; R. 12. 51. --3 Seizing, grasping. --4 Attracting, captivating. --5 Claiming, entitled to; as in रिक्थहर &c.; Mu. 2. 19. --6 Occupying; Ku. 1. 50. --7 Dividing. --रः 1 Śiva; Ku. 1. 50, 3. 40, 67, Me. 7. --2 N. of Agni or fire. --3 An ass. --4 A divisor. --5 The denominator of a fraction. --6 The act of seizing, taking. --7 A seizer, ravisher. --Comp. --गौरी one of the forms of Śiva and Pārvatī conjoined (अर्धनारीनटेश्वर). --चूडामणिः ‘Śiva's crest-gem’, the moon. --तेजस् n. quick-silver. --नेत्रं {1} Śiva's eye. {2} the number ‘three’. --वीजं ‘Śiva's seed’, quick-silver. --शेखरा ‘Śiva's crest’, the Ganges. --सूनुः Skanda; R. 11. 83.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1165-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हर पु० हृ--अच् । १ रुद्रे अमरः २ अग्नौ ३ गर्द्धभे ४ विभाजके च “अनोन्यहाराभिहतौ हरांशाविति” लीला० । हृ--भावे अप् । ५ हरणे ६ विभाजने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5417,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरः, पुं, (हरति पापानीति । हृ + अच् ।) शिवः । इत्यमरः । १ । १ । ३१ ॥ (यथा, रघुः । ४ । ३२ । “स सेनां महतीं कर्षन् पूर्व्वसागरगामिनीम् । बभौ हरजटाभ्रष्टां गङ्गामिव भगीरथः ॥”) अग्निः । गर्द्दभः । इति केचित् ॥ हरणम् । इत्यङ्कणास्त्रम् ॥ त्रि, हरणकर्त्ता । (यथा, भागवते । ३ । १८ । ११ । “एते वयं न्यासहरा रसौकसां गतह्नियो गदया द्रावितास्ते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-506-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कट-हरासमास: कट + हर तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: हर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: हरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | हरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कटहरा 📚कट 📚हर ➤ कट (बरसना, घेरना, समीप जाना) + हर (ले जाने वाला, हटाने वाला, वञ्चित करने वाला, खेदहर, शोकहर)
संस्कृत: शिवः · पर्याय: शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूलिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कट 📚हाथी का गंडस्थल🟠🔵🟣🟢🟤
हर 📚हरण करनेवाला । ले लेनेवाला । छीनने या लूटनेवाला । जैसे,—धनहर, वस्त्रहर…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कट
चटाई (२.९.२७) — किलिंजक
हर
शिव के और नाम (१.१.४०) — स्मरहर, भर्ग, त्र्यम्बक, त्रिपुरान्तक, गंगाधर, अन्धकरिपु, क्रतुध्वंसी, वृषध्वज

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कटहरा = कट + हरा तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • हरा: हृ + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें