🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:16:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कट
kaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कूल्हे की हड्डी (2.6.75) श्रोणिफलक
हाथी की कनपटी (2.8.37) गण्ड
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हाथी का गंडस्थल ।
२. गंडस्थल ।
३. नर- कट या नर नाम की घास ।
४. नरकट की चटाई । दरमा । उ॰—आय गए शबरी की कुटी प्रभु नृत्य नटी सी करै जहँ प्रीती । टूटी फटी कट दीनी बिछाइ बिदा कै दई मनो विश्व की भीती ।—रघुराज (शब्द॰) ।
५. टट्टी ।
६. खस, सरकंडा आदि घास । यौ॰—कटाग्नि ।
७. शव । लाश ।
८. शव उठाने की टिकटी । अरथी ।
९. श्मशान ।
१०. पाँसे की एक चाल ।
११. लकड़ी का तख्ता ।
१२. समय । अवसर ।
१३. नितंब । श्रोणि (को॰) ।
१४. कटि (को॰) ।
१५. आधिक्य (को॰) ।
१६. प्रथा । रीति (को॰) ।
१७. शर नामक पौधा (को॰) ।
१८. घास (को॰) ।
१९. पुष्परस । पराग (को॰) ।
कट २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ कटना]
३. एक प्रकार का काला रंग जो टीन के टुकड़ों, लोहचून, हर, बहेड़े, आँवले और कसीस आदि से तैयार किया जाता है ।
२. काट का संक्षिप्त रूप जिसका व्यवहार यौगिक शब्दों में होता है, जैसे,—कटखना कुत्ता ।
कट ३ संज्ञा पुं॰ [अं॰] काट । तराश । ब्योंत । कता । जैसे,— कोट का कट अच्छा नहीं । उ॰—आज बहुत दिनों बाद उन्हें देखा था, वह भी स्वदेशी कट पोशाक में ।—संन्यासी॰, पृ॰ ३२१ ।
कट ४ वि॰ [सं॰]
१. अतिशय । बहुत ।
२. उग्र । उत्कट ।
कट ग्लास संज्ञा पुं॰ [अं॰] मजबूत काँच जिसपर नक्काशी कटी हों ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कट m. (perhaps for कर्त fr. √ 3. कृत्) a twist of straw of grass, straw mat, a screen of straw, TS.; ŚBr.; KātyŚr.; Mn. &c.
the hip, MBh. (cf. कटि)
the hollow above the hip or the loins, the hip and loins
the temples of an elephant, Ragh.
a glance or side look, BhP. x, 32, 6 (cf. कटाक्ष)
a throw of the dice in hazard, Mṛcch.
a corpse, L.
a hearse or any vehicle for conveying a dead body, L.
a burning-ground or place of sepulture, L.
a time or season, L.
excess, superabundance, L.
(कट ifc. is considered as a suffix, cf. उत्-कट, प्र-कट, &c.)
an annual plant, L.
grass, L.
Saccharum Sara, L.
a thin piece of wood, a plank, L.
agreement, L.
environs, L.
N. of a Rakṣas, R.
कट n. (ifc.) dust of flowers (considered as a suffix, Kāty. on Pāṇ. v, 2, 29).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (243,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटः 1 A straw mat; Ms. 2. 204. --2 The hip. --3 Hip and loins; the hollow above the hips. --4 The temples of an elephant; कंडूयमानेन कटं कदाचित् R. 2. 37, 3. 37, 4. 47. --5 A particular throw of the dice in hazard; नर्दितदर्शितमार्गः कटेन विनिपातितो यामि Mk. 2. 8. --6 A kind of grass. --7 Excess (as in उत्कट). --8 A corpse. --9 A hearse, bier. --10 An arrow. --11 A custom. --12 A cemetery, burial ground. --13 A time or season. --14 The plant Saccharum Sara (शर). --15 An annual plant. --16 Grass (in general). --17 A thin piece of wood, plank. --टी Long pepper. --टं Dust of flowers. [] --Comp. --अक्षः a glance, a side-long look, leer; गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः Māl. 1. 29; also 25, 28; Me. 35. ˚मुष्ट a. caught by a glance. ˚विशिखः an arrow-like look of love. --अग्निः a fire kept up with dry grass or straw; the straw placed round a criminal to be burnt. --अंतः the extremity of the temples; Śi. 18. 42. --उदकं {1} water for a funeral libation. {2} rut, ichor (issuing from an elephant's temples). --कारः a mixed tribe (of low social position); (शूद्रायां वैश्यतश्चौर्यात् कटकार इति स्मृतः Uśanas). --कोलः a spitting-pot. --खादक a. eating much, voracious. --(--कः) {1} a jackal {2} a crow. {3} a glass vessel, a tumbler or bowl. --घोषः a hamlet inhabited by herdsmen. --पूतनः,-ना a kind of departed spirits; अमेध्यकुणपाशी च क्षत्रियः कटपूतनः Ms. 12. 71; उत्तालाः कटपूतनाप्रभृतयः सांराविणं कुर्वते Māl. 5. 11 (पूतन v. l.); also 23. --प्रभेदः opening of the temples, appearance of rut; R. 3. 37. --प्रू a. acting by will. --(प्रूः) {1} Śiva. {2} an imp or goblin. {3} one who gambles or plays with dice. {4} a worm. {5} a kind of demi-god, (of the class of Vidyādharas). --प्रोथः, --थं the buttocks. --भंगः {1} gleaning corn with the hands. {2} any royal calamity or misfortune. --भीः N. of several plants ज्योतिष्मती, अपराजिता &c. --मालिनी wine or any vinous liquor. --व्रणः N. of Bhīma-sena. --शर्करा {1} a fragment of a mat broken off or of straw. {2} N. of a plant. --स्थलं {1} the hips and loins. {2} an elephant's temples.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0369-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कट गतौ भ्वादि० पर० सक० मेट् । कटति अकटीत् अकाटीत् चकाट । प्रनिकटति न णत्वम् ।
कट गतौ भ्वादि० इदित् पर० सक० सेट् । कण्टति अक- ण्टीत् । चकण्ट कण्टकः । प्रनिकण्टति न णत्वम् ।
कट गतौ भ्वादि० पर० सक० सेट् । कटति अकटीत् अका- [] टीत् चकाट ईदित् तेन नेट् कट्टः । प्रनिकटति न णत्वम् ।
कट वृतौ वर्षणे च भ्वादि० पर० सक० सेट् । कटति एदित् अकटीत् चकाट । कटः कटुः प्र + प्रकाशे अक० प्रकटिव प्रकटः । णिच्--प्र + प्रकाशने सक० । घटादि० पकटयति प्रकटितः प्रकटयन् । युच् प्रकटना । नामधातुरित्यन्ये
कट पु० कट--कर्म्मणि ध कर्त्तरि अच् वा । १ हस्तिगण्डे मदवर्षणात् तथात्वम् “यद्दन्तिनः कटकटाहतदं मिमङ्क्षो” माघः “कण्डूयमानेन कटं कदाचित् व- न्यद्विपेनोन्मथिता त्वगस्य” “कटप्रभेदेन करीव पार्थिवः” २ गण्डमात्रे स्वेदवर्षणात् तथात्वम् “तुल्यगन्धिषु मत्ते- भकटेषु फलरेणवः” रघुः । नलाख्ये ३ तृणभेदे अमरः । येन (मादुर दडमा) प्रभृतिद्रव्यं विरच्यते तस्य च गृहादेरा- वरणसाधनत्वेन कटत्वम् ४ तन्निर्मिते आसनभेदे च अमर “गोऽश्वोयानप्रसादस्रस्तरेषु कटेषु” मनुः । “वषासु क्लिन्नकटवत्तिष्ठन्नेवावसीदति” भा० स० १९ घ ३ अ० । “ददार करजैरूरामेरकां कटकृद्यथा” भा० १, ३१८, ३ । ५ कुभूले (मराइ) भरतः तस्य तृणादिरज्जुभिरावृतत्वात्तथात्वम् ६ आवरणकारके त्रि० उरस्कटः । ७ अतिशथे उत्कटे । ८ शरे ९ समये आचारे मेदि० । १० उशीरादितृणमात्रे धर० कटाग्निः ११ शवे प्रेते कटपूतनः १२ शवरथे (शव- हरणार्थरथे) १३ ओषधिभेदे १४ श्मशाने हेमच० । कटप्रूः १५ तष्टकाष्ठे (तक्ता) शब्दरत्ना० । १६ क्रियाकारकसात्रे त्रि० हेमच० । १७ द्यूतक्रीडासाधनद्रव्यभेदे च । “त्रेता- हृतसर्वस्वः पावरपतनाच्च शोषितशरीरः । नर्द्दितदर्शि- तमार्गः कटेन विनिपातितो यामि” मृच्छक० उत्तकपदस्थे कटशब्दे परे पूर्वपदस्योदात्तता । दाक्षिकटः सि० कौ० १८ श्रोणौ पुंस्त्री मेदि० स्त्रोत्वे गौरा० ङीष् । ङी- षन्तः १९ कटुक्याम् वैद्यकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1618,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कट गत्यां । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां--परं--सकं-- सेट् ।) कटति । इति दुर्गादासः ॥
कट इ गत्यां । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां--परं--सकं-- सेट्--इदित् । इ-कण्ट्यते । इति दुर्गादासः ॥
कट ई गत्यां । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं- सेट् । कटति अकटीत् अकाटीत् चकाट । ई कट्टः इति दुर्गादासः ॥
कट ए वृतौ । वृषि । वृतिरावरणम् । वृट् वर्षणम् । (भ्वां-परं-सकं-अकं च सेट् ।) कटति । एदित् अकटीत् चकाट ।) ए अकटीत् पटो गात्रम् । कटति मेघः । इति दुर्गादासः ॥
कटः, पुं, (कटति मदवारि वर्षति यः । कट वर्षणे-कर्त्तर्य्यच् ।) हस्तिगण्डस्थलम् । “कण्डूय- [] मानेन कटं कदाचित् वन्यद्विपेनोन्मथिता त्वगस्य” । इति रघुः” । २ । ३७ ।) कटिदेशः तत्पार्श्वश्च । किलिञ्जकः । इत्यमरः ॥ माँदुर्दर्मा इत्यादि भाषा । काशादिरचितरज्जुः येन कुसूलं वेष्ट्यते । कुसूलञ्च मरायि इति टीकान्तरम् ॥ तृणरचितटाटी इतिख्यात इत्यन्ये । इति तट्टी- कायां भरतः ॥ (यथा भागवते । १ । ३ । १८ । “चतुर्द्दशं नारसिंहं बिभ्रद्दैत्येन्द्रमूर्ज्जितम् । ददार करजैर्वक्षस्येरकां कटकृद्यथा” ॥) अतिशयः । शरः । समयः । इति मेदिनी ॥ तृणम् । इति धरणी ॥ (यथा मनु २ । २०४ । “गोऽश्वोष्ट्रयानप्रासादस्रस्तरेषु कटेषु च । आसीत गुरुणा सार्द्धं शिलाफलकनौषु च” ॥ “कटेषु तृणादिनिर्म्मितेषु” इति कुल्लूकभट्टः ॥) शवः । शवरथः । ओषधी । श्मशानम् । इति हेम- चन्द्रः ॥ तक्षितकाष्ठम् । तक्ता इति भाषा । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, -- रामायणे । २ । ५६ । २१ । “तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामः सुदर्शनाम् । सुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत्” ॥ “बद्धकटां बद्धकवाटाम्” इति तट्टीका ॥ स्वनाम- प्रसिद्धराक्षसः । यथा, -- रामायणे । ५ । १२ । १३ । “शुकनासस्य वक्रस्य कटस्य विकटस्य च । रक्षसो लोमहर्षस्य दंष्ट्रालह्रस्वकर्णयोः” ॥)
कटः, त्रि, (कटयति प्रकाशयति क्रियामितिशेषः । कट्- + णिच् + अच् ।) क्रियाकारः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-008-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कट" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें