🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:29:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कटील

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कटि+इल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कटि

अर्थ: कमर

व्युत्पत्ति: कटि-ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कटी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कटिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. कटिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. कटिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कटी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकटीकट्यौकट्यः
द्वितीयाकटीम्कट्यौकटीः
तृतीयाकट्याकटीभ्याम्कटीभिः
चतुर्थीकट्यैकटीभ्याम्कटीभ्यः
पञ्चमीकट्याःकटीभ्याम्कटीभ्यः
षष्ठीकट्याःकट्योःकटीनाम्
सप्तमीकट्याम्कट्योःकटीषु
सम्बोधनहे कटिहे कट्यौहे कट्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

इल

अर्थ: सोना, नींद लेना, फेंकना, उड़ाना, बिखेरना

संस्कृत: स्वप्नक्षेपणयोः

अंग्रेज़ी: to sleep, to throw, to cast, to throw in air

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — इल् (तुदादिगण) · अर्थ: सोना, नींद लेना, फेंकना, उड़ाना, बिखेरना (स्वप्नक्षेपणयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमइलतात् / इलताद् / इलतुइलताम्इलन्तु
मध्यमइल / इलतात् / इलताद्इलतम्इलत
उत्तमइलानिइलावइलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: इलति · लिट्: इयेल · लुट्: एलिता · लृट्: एलिष्यति · लोट्: इलतात् · लङ्: ऐलत् · विधिलिङ्: इलेत् · आशीर्लिङ्: इल्यात् · लुङ्: ऐलीत् · लृङ्: ऐलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: एलन · ण्वुल्: एलकः · तृच्: एलिता · ण्यत्: एल्यः · तव्य: एलितव्यः · अनीयर्: एलनीयः · क्त: इलितः · क्तवतु: इलितवान् · शतृ: इलन् · स्य-शतृ: एलिष्यन् · क्त्वा: एलित्वा · ल्यप्: प्रेल्य · तुमुन्: एलितुम् · णमुल्: एलम् · घञ्: एलः · क्तिन्: इल्ति · क्वसु: ईलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कटी
कटी
kaṭī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कटी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कटि । कमर ।
२. पिप्पली [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटी f. long pepper, L.
कटी f. = कटि above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (243,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटिः, --टी f. [कट्-इन्] 1 The hip. --2 The buttocks (considered by rhetoricians as vulgar and colloquial in these senses; the word कटि in कटिस्ते हरते मनः is said to be ग्राम्य.) --3 An elephant's cheek. --टी Long pepper. --Comp. --कूपः the hollow above the hip, the loins. --तटं the loins; कटीतटनिवेशितं Mk. 1. 27. --त्रं {1} a cloth girt round the loins. {2} a zone, girdle. {3} an [] ornament of small bells worn round the loins. {4} an armour of the hip or the loins. --देशः the loins. (--टि or टी) प्रोथः the buttocks. --मालिका a woman's zone or girdle. --रोहकः the rider of an elephant (who sits upon the hinder parts of the elephant as distinct from the driver). --शीर्षकः the loins. --शृंखला a girdle furnished with small bells. --सूत्रं a zone or waistband.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0369-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटि(टी) स्त्री कट-इन् । १ श्रोणिदेशे(काकांल) । कृदिकारा न्तत्वात् वा ङीप् । “सहासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्पाप्यपकृ- ष्टजः । अट्यां कृताङ्कोनिर्वास्यः” मनुः । “कटिश्च तस्या- तिकृतप्रमाणा” भा० व० १०५४ । “सव्येन च कटीदेशे गृह्य वाससि पाण्डवः” भा० आ० १६३ “कटिस्तु हरते मनः” सा० द० । तत्र तच्छब्दस्य ग्राम्यत्वमुक्तम् । ङीबन्तः २ पिप्पल्पां स्त्री मेदि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1620,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटी, [न्] पुं, (कटः गण्डस्थलं प्राशस्त्येनास्यास्तीति अस्त्यर्थे इनिः ।) हस्ती । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
कटी, स्त्री (कट्यतेः कटुरसेषु गृह्यतेऽसौ । कट्यते आव्रियते वस्त्रादिना । सर्व्वधातुभ्यैन् । कटात् श्रोणिवचन इति गौरादिषु पाठाद् वा ङीष् । पां ४ । १ । ४१ ।) पिप्पली । श्रोणिदेशः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते । १ । वकबधपर्ब्बणि १६४ । २७ । [] “सव्येन च कटीदेशे गृह्य वाससि पाण्डवः । तद्रक्षो द्विगुणं चक्रे रुवन्तं भैरवं रवम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-009-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कटी" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कटिकटी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कटिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | कटिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
इलइल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कटि 📚 ➤ कमर

इल 📚 ➤ सोना, नींद लेना, फेंकना, उड़ाना, बिखेरना
संस्कृत: स्वप्नक्षेपणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कटी 📚कटि । कमर🟠🔵🟣🟢🟤
इल् 📚cl. 6. P. इलति (इयेल, एलिष्यति, ऐलीत्, एलितुम्, Dhātup. xxviii, 65) to…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कटीलकटि + इलदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें