🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:12:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कटी
kaṭī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कटी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कटि । कमर ।
२. पिप्पली [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटी f. long pepper, L.
कटी f. = कटि above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (243,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटिः, --टी f. [कट्-इन्] 1 The hip. --2 The buttocks (considered by rhetoricians as vulgar and colloquial in these senses; the word कटि in कटिस्ते हरते मनः is said to be ग्राम्य.) --3 An elephant's cheek. --टी Long pepper. --Comp. --कूपः the hollow above the hip, the loins. --तटं the loins; कटीतटनिवेशितं Mk. 1. 27. --त्रं {1} a cloth girt round the loins. {2} a zone, girdle. {3} an [] ornament of small bells worn round the loins. {4} an armour of the hip or the loins. --देशः the loins. (--टि or टी) प्रोथः the buttocks. --मालिका a woman's zone or girdle. --रोहकः the rider of an elephant (who sits upon the hinder parts of the elephant as distinct from the driver). --शीर्षकः the loins. --शृंखला a girdle furnished with small bells. --सूत्रं a zone or waistband.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0369-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटि(टी) स्त्री कट-इन् । १ श्रोणिदेशे(काकांल) । कृदिकारा न्तत्वात् वा ङीप् । “सहासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्पाप्यपकृ- ष्टजः । अट्यां कृताङ्कोनिर्वास्यः” मनुः । “कटिश्च तस्या- तिकृतप्रमाणा” भा० व० १०५४ । “सव्येन च कटीदेशे गृह्य वाससि पाण्डवः” भा० आ० १६३ “कटिस्तु हरते मनः” सा० द० । तत्र तच्छब्दस्य ग्राम्यत्वमुक्तम् । ङीबन्तः २ पिप्पल्पां स्त्री मेदि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1620,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटी, [न्] पुं, (कटः गण्डस्थलं प्राशस्त्येनास्यास्तीति अस्त्यर्थे इनिः ।) हस्ती । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
कटी, स्त्री (कट्यतेः कटुरसेषु गृह्यतेऽसौ । कट्यते आव्रियते वस्त्रादिना । सर्व्वधातुभ्यैन् । कटात् श्रोणिवचन इति गौरादिषु पाठाद् वा ङीष् । पां ४ । १ । ४१ ।) पिप्पली । श्रोणिदेशः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते । १ । वकबधपर्ब्बणि १६४ । २७ । [] “सव्येन च कटीदेशे गृह्य वाससि पाण्डवः । तद्रक्षो द्विगुणं चक्रे रुवन्तं भैरवं रवम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-009-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कटी" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें