🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:41:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कथ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कथ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कथ

अर्थ: कहना, व्याख्यान करना, बयान करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: वाक्यप्रबन्धे

अंग्रेज़ी: to speak, to tell, to state, to explain, to narrate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कथ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कथ + अच्
  2. कथ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कथ + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कथ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकथःकथौकथाः
द्वितीयाकथम्कथौकथान्
तृतीयाकथेनकथाभ्याम्कथैः
चतुर्थीकथायकथाभ्याम्कथेभ्यः
पञ्चमीकथात् / कथाद्कथाभ्याम्कथेभ्यः
षष्ठीकथस्यकथयोःकथानाम्
सप्तमीकथेकथयोःकथेषु
सम्बोधनहे कथहे कथौहे कथाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कथ (चुरादिगण) · अर्थ: कहना, व्याख्यान करना, बयान करना (वाक्यप्रबन्धे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकथयतिकथयतःकथयन्ति
मध्यमकथयसिकथयथःकथयथ
उत्तमकथयामिकथयावःकथयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कथयति · लट् (आत्मने.): कथयते · लिट्: कथयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): कथयाञ्चक्रे · लुट्: कथयिता · लुट् (आत्मने.): कथयिता · लृट्: कथयिष्यति · लृट् (आत्मने.): कथयिष्यते · लोट्: कथयतात् · लोट् (आत्मने.): कथयताम् · लङ्: अकथयत् · लङ् (आत्मने.): अकथयत · विधिलिङ्: कथयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): कथयेत · आशीर्लिङ्: कथ्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कथयिषीष्ट · लुङ्: अचकथत् · लुङ् (आत्मने.): अचकथत · लृङ्: अकथयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अकथयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कथन · ण्वुल्: कथकः · तृच्: कथयिता · यत्: कथ्यः · तव्य: कथयितव्यः · अनीयर्: कथनीयः · क्त: कथितः · क्तवतु: कथितवान् · शतृ: कथयन् · स्य-शतृ: कथयिष्यन् · शानच्: कथयमानः · क्त्वा: कथयित्वा · ल्यप्: प्रकथय्य · तुमुन्: कथयितुम् · णमुल्: कथम् · क्तिन्: कत्ति · क्वसु: कथयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कथ
कथ
katha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कथ ^
१. † संज्ञा पुं॰ [हिं॰ कत्था] कत्था । खैर ।
कथ २पु † संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कथा] दे॰ कथा ।उ॰—एक दिवस कवि चंद कथ, कहीं अप्पनें भोन ।—पृ॰ रा॰,
१. । ७६२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कथं (in comp. for कथम्; at the beginning of an adjective compound it may also have the sense of किम्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (247,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कथं ind. [किम्-प्रकारार्थेथमु कादेशश्च] 1 How, in what way, in what manner, whence; कथं मारात्मके त्वयि विश्वासः H. 1; अथ स वैद्यः कथं Mu. 2 ‘well how did the physician fare’; सानुबंधाः कथं न स्युः संपदो मे निरापदः R. 1. 64, 3. 44; कथमात्मानं निवेदयामि कथं वात्मापहारं करोमि Ś. 1 (where the speaker is doubtful as to the propriety of what he says). --2 Oh what! indeed! (expressing surprise); कथं मामेवोद्दिशति Ś. 6. --3 It is often connected with the particles इव, नाम, नु, वा, or स्विद् in the sense of, ‘how indeed,’ ‘how possibly’, ‘I should like to know’, (where the question is generalized); कथं वा गम्यते U. 3; कथं नामैतत् U. 6. --4 When connected with the [] particles चित्, चन or अपि it means ‘in every way’, ‘on any account’, ‘somehow’, ‘with great difficulty’, ‘with great efforts’; तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः Me. 3; कथमप्युन्नमितं न चुंबितं तु Ś. 3. 25; न लोकवृत्तं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथंचन Ms. 4. 11, 5. 143; कथंचिदीशा मनसां बभूवुः Ku. 3. 34; कथं कथमपि उत्थितः Pt. 1; विसृज्य कथमप्युमां Ku. 6. 3; Me. 22; Amaru. 12, 39, 50, 73; Pt. 1. --5 Scarcely, hardly; कथमपि भुवनेऽस्मिंस्तादृशा संभवंति Māl. 2. 9. --Comp. --कथिकः an inquisitive person. --कारं ind. in what manner, how; कथंकारमनालंबा कीर्तिर्द्यामधिरोहति Śi. 2. 52; कथंकारं भुंक्ते Sk; N. 17. 126. --प्रमाण a. of what measure. --भावः what state. --भूत a. {1} how being. {2} of what nature or kind (oft. used by commentators). --रूप a. of what shape. --वीर्य a. of what power.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0374-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कथ बाक्यरचनायां अद० चुरा० उभ० सक० सेट् । कथ- यति ते अचीकथत् त अचकथत् त । कथयाम् अभूव आस चकार चक्रे । कथितः कथयित्वा कथयितुम्--कथनम् । कथा “तं जनाः कथयन्तीह यावत् भवति गौरियम्” भा० अनु० ३१६८ “हन्त ते कथयिष्येऽमुमितिहासंपुरा- तनम्” भा० ४, ४५, ९ । “कथाच्छलेन बालानां नीतिस्तदिह कथ्यते” हितो० “यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः” देवी० “प्रत्येकं कथिताह्येताः संक्षेपेण द्विसप्ततिः” मनुः । अनु + अनुवादे कथितस्यकथने अन्वादेशे अनुकथयति अनुवदति प्राद्युपसर्गे प्रकर्षादिना कथने अस्य ब्रुवर्थतया द्विकर्म- कत्वम् तत्र गौणे कर्मणि लकारः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1635,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कथ, त् क वाक्यप्रबन्धे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-- पर--सकं--सेट् ।) कथयति । इति दुर्गादासः ॥ (“हन्त ! ते कथयिष्यामि सेतिहासं पुरातनम्” । इति भागवतम् ॥)
कथं व्य, कथम् । किंप्रकारम् । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, मनः ५ । २ । “कथं मृत्युः प्रभवति वेदशास्त्रविदां प्रंभो” ! ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-017-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कथकथ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कथ + अच् 📚
अन्य सम्भावना: कथ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कथ + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कथ 📚 ➤ कहना, व्याख्यान करना, बयान करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: वाक्यप्रबन्धे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कथ 📚^🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कथ: कथ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें