🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:26:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कथ
katha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कथ ^
१. † संज्ञा पुं॰ [हिं॰ कत्था] कत्था । खैर ।
कथ २पु † संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कथा] दे॰ कथा ।उ॰—एक दिवस कवि चंद कथ, कहीं अप्पनें भोन ।—पृ॰ रा॰,
१. । ७६२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कथं (in comp. for कथम्; at the beginning of an adjective compound it may also have the sense of किम्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (247,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कथं ind. [किम्-प्रकारार्थेथमु कादेशश्च] 1 How, in what way, in what manner, whence; कथं मारात्मके त्वयि विश्वासः H. 1; अथ स वैद्यः कथं Mu. 2 ‘well how did the physician fare’; सानुबंधाः कथं न स्युः संपदो मे निरापदः R. 1. 64, 3. 44; कथमात्मानं निवेदयामि कथं वात्मापहारं करोमि Ś. 1 (where the speaker is doubtful as to the propriety of what he says). --2 Oh what! indeed! (expressing surprise); कथं मामेवोद्दिशति Ś. 6. --3 It is often connected with the particles इव, नाम, नु, वा, or स्विद् in the sense of, ‘how indeed,’ ‘how possibly’, ‘I should like to know’, (where the question is generalized); कथं वा गम्यते U. 3; कथं नामैतत् U. 6. --4 When connected with the [] particles चित्, चन or अपि it means ‘in every way’, ‘on any account’, ‘somehow’, ‘with great difficulty’, ‘with great efforts’; तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः Me. 3; कथमप्युन्नमितं न चुंबितं तु Ś. 3. 25; न लोकवृत्तं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथंचन Ms. 4. 11, 5. 143; कथंचिदीशा मनसां बभूवुः Ku. 3. 34; कथं कथमपि उत्थितः Pt. 1; विसृज्य कथमप्युमां Ku. 6. 3; Me. 22; Amaru. 12, 39, 50, 73; Pt. 1. --5 Scarcely, hardly; कथमपि भुवनेऽस्मिंस्तादृशा संभवंति Māl. 2. 9. --Comp. --कथिकः an inquisitive person. --कारं ind. in what manner, how; कथंकारमनालंबा कीर्तिर्द्यामधिरोहति Śi. 2. 52; कथंकारं भुंक्ते Sk; N. 17. 126. --प्रमाण a. of what measure. --भावः what state. --भूत a. {1} how being. {2} of what nature or kind (oft. used by commentators). --रूप a. of what shape. --वीर्य a. of what power.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0374-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कथ बाक्यरचनायां अद० चुरा० उभ० सक० सेट् । कथ- यति ते अचीकथत् त अचकथत् त । कथयाम् अभूव आस चकार चक्रे । कथितः कथयित्वा कथयितुम्--कथनम् । कथा “तं जनाः कथयन्तीह यावत् भवति गौरियम्” भा० अनु० ३१६८ “हन्त ते कथयिष्येऽमुमितिहासंपुरा- तनम्” भा० ४, ४५, ९ । “कथाच्छलेन बालानां नीतिस्तदिह कथ्यते” हितो० “यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः” देवी० “प्रत्येकं कथिताह्येताः संक्षेपेण द्विसप्ततिः” मनुः । अनु + अनुवादे कथितस्यकथने अन्वादेशे अनुकथयति अनुवदति प्राद्युपसर्गे प्रकर्षादिना कथने अस्य ब्रुवर्थतया द्विकर्म- कत्वम् तत्र गौणे कर्मणि लकारः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1635,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कथ, त् क वाक्यप्रबन्धे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-- पर--सकं--सेट् ।) कथयति । इति दुर्गादासः ॥ (“हन्त ! ते कथयिष्यामि सेतिहासं पुरातनम्” । इति भागवतम् ॥)
कथं व्य, कथम् । किंप्रकारम् । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, मनः ५ । २ । “कथं मृत्युः प्रभवति वेदशास्त्रविदां प्रंभो” ! ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-017-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें