🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:41:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कथञ्चन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कथम्+चन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कथम्

अर्थ: कैसे किस प्रकार, किस रीति से, कहाँ से

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. अव्यय — कथ + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

चन

अर्थ: नहीं, न केवल, भी नहीं

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. चन् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. चन् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कथम्
कथम्
katham
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कथम् ind. (fr. 2. क), how? in what manner? whence? (e.g. कथम् एतत्, how is that? कथम् इदानीम्, how now? what is now to be done? कथम् मारात्मके त्वयि विश्वासः, how can there be reliance on thee of murderous mind? कथम् उत्सृज्य त्वां गच्छेयम्, how can I go away deserting you? कथम् बुद्ध्वा भविष्यति सा, how will she be when she awakes? कथम् मृत्युः प्रभवति वेदविदाम्, whence is it that death has power over those that know the Veda? कथम् अवगम्यते, whence is it inferred?);
sometimes कथम् merely introduces an interrogation (e.g. कथम् आत्मानं निवेदयामि कथं वात्मापहारं करोमि, shall I declare myself or shall I withdraw?) कथम् is often found in connection with the particles इव, नाम, नु, स्विद्, which appear to generalize the interrogation (how possibly? how indeed? &c.)
with नु it is sometimes = किमु, or कुतस् (e.g. कथं नु, how much more! न कथं नु, how much less!) कथम् is often connected, like किम्, with the particles चन, चिद्, and अपि, which give an indefinite sense to the interrogative (e.g. कथं चन, in any way, some how; scarcely, with difficulty; न कथं चन, in no way at all; कथंचित्, some how or other, by some means or other, in any way, with some difficulty, scarcely, in a moderate degree, a little; न कथंचित्, not at all, in no way whatever; न कथंचिद् न, in no way not i.e. most decidedly; यथा कथंचित्, in any way whatsoever; कथंचिद् यदि जीवति, it is with difficulty that he lives; कथम् अपि, some how or other, with some difficulty, scarcely a little; कथम् अपि न, by no means, not at all), RV. &c.
according to lexicographers कथम् is a particle implying amazement
surprise
pleasure
abuse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (247,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कथम्, व्य, (कस्मिन् प्रकारे इति प्रकारार्थे + “किमश्चेति” । ५ । ३ । २५ । थमुः कादेशश्च ।) हर्षः । गर्हा । प्रकारार्थः । सम्भ्रमः । प्रश्नः । सम्भावना । इति मेदिनी ॥ (यथा शाकुन्तले १ अङ्के “कथमिदानीमात्मानं निवेदयामि कथं वा आत्मापहारं करोमि” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-017-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कथम्अव्ययम् 📚
चनअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कथम् 📚 ➤ कैसे किस प्रकार, किस रीति से, कहाँ से

चन 📚 ➤ नहीं, न केवल, भी नहीं

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कथम् 📚ind. (fr. 2. क), how? in what manner? whence? (e.g. कथम् एतत्, how is …🔵🟢🟤
चन 📚ind. (च न, SV.) and not, also not, even not, not even (this particle …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कथञ्चनकथम् + चनपरसवर्ण (अनुस्वार) वा पदान्तस्य (८.४.५९)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬