🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:07:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कदन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कदन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कदन

अर्थ: विनाश, हत्या, तबाही

व्युत्पत्ति: कद्-ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कदन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कदन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकदनम्कदनेकदनानि
द्वितीयाकदनम्कदनेकदनानि
तृतीयाकदनेनकदनाभ्याम्कदनैः
चतुर्थीकदनायकदनाभ्याम्कदनेभ्यः
पञ्चमीकदनात् / कदनाद्कदनाभ्याम्कदनेभ्यः
षष्ठीकदनस्यकदनयोःकदनानाम्
सप्तमीकदनेकदनयोःकदनेषु
सम्बोधनहे कदनहे कदनेहे कदनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कदन
कदन
kadana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कदन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मरण । विनाश ।
२. युद्ध । संग्राम । जैसे, कदनप्रिय ।
३. हिंसा । पाप ।
३. दःख । उ॰—कदन विदन अकदन तुदा गहन वृजन क्लेश आहि । दुःख जनि दे अब दे बैठी कत अनखाहि ।—नददास (शब्द॰) ।
५. मारनेवाला । घातक ।म विशेष—इस अर्थ में यह यौगिक या समस्त पद के अंत आता है । जैसे,—मदनकदन कंसकदन ।
६. छुरिका । छुरी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कदन n. destruction, killing, slaughter, MBh.; R.; Pañcat. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (247,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कदनं 1 Slaughter, havoc, destruction; U. 5. 10. --2 War. --3 Sin.
कदनं See under कद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0374-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कदन न० कद--णिच्--घटादि० करणे ल्युट् । १ पापे, माये [] ल्युट् । २ मर्दने, ३ मारणे च । आधारे ल्युट् । ४ युद्वे । “तथा प्रजानां कदनं विदधुः कदनप्रियाः” भाग० ७, २, ११ । “संसारचक्रकदनात् ग्रसता प्रणीतः” भाग० ७, ९, १६ । कद--भावे ल्युट् । ५ विह्वलतायाम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1641-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कदनं, क्ली, (कदयति दुःखं वैक्लव्यं वा प्राप्नोत्यनेन कद्यते दुःखंप्राप्यतेऽनेन वा । कद् + णिच् + करणे ल्युट् । घटादित्वात् न वृद्धिः । कद्यते इति भावे ल्युट् । कद्यते आहन्यते विह्वलीक्रियते निहन्यते वा यत्र । अधिकरणे णिच् ल्युट् यद्वा कद्यते म्रियते यत्र ।) पापम् । (यथा, भागवते ७ । ९ । १६ । “त्रस्तोऽस्म्यहं कृपणवत्सल ! दुःसहोग्र- संसारचक्रकदनात् ग्रसतां प्रणीतः” ॥) मर्द्दः । (यथा, रामायणे । ६ । २८ । २० । “क्रोधेन कदनं चक्रे वानराणां युयुत्सताम्” ॥) युद्धम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । ७ । २ । १३ । [] “इति ते भर्तृनिर्द्देशमादाय शिरसादृताः । तथा प्रजानां कदनं विदधुः कदनप्रियाः” ॥) मारणम् । इति भूरिप्रयोगः जटाधरश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-017-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कदनकदन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कद् + णिच्+ल्युट्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कदन 📚 ➤ विनाश, हत्या, तबाही

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कदन 📚मरण । विनाश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कदन: कद् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें