🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:20:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कदा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कदा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कदा

अर्थ: कब, किस समय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. कदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कद् + अच्
  3. कदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: कद् + अच्
  4. कदा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: कद् + अच्
  5. कद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: कद् + अच्
  6. कदा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: कद् + अच्
  7. कद (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: कद् + अच्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कदा
कदा
kadā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कदा क्रि॰ वि॰ [सं॰] कब । किस समय । मुहा॰—यदा कदा=कभी कभी । अनिश्चित समय पर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कदा ind. (fr. 2. क), when? at what time? (with following fut. or pres. tense, Pāṇ. iii, 3, 5), RV.; MBh.; Pañcat. &c.
at some time, one day, RV. viii, 5, 22
how? RV. vii, 29, 3
with a following नु खलु, when about ? MBh. iii
with a following च and preceding यदा, whenever, as often as possible (e.g. यदा कदा च सुनवाम सोमम्, let us press out the Soma as often as may be or at all times, RV. iii, 53, 4)
with a following चन, never at any time, RV.; AV.; TUp.; Hit. &c.
(irr. also) at some time, one day, once, MBh. xiii; Kathās. &c.
न कदा, never, RV. vi, 21, 3; Subh.
न कदा चन, never at any time, RV.; AV. &c.
कदा चित्, at some time or other, sometimes, once
न कदा चित्, never
कदापि, sometimes, now and then
न कदापि, never;
कदा [cf. Zd. kadha; Gk. κότε and πότε; Lat. quando; Lith. kadà; Slav. kǔda.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (248,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कदा ind. When, at what time; कदा गमिष्यसि-एष गच्छामि; कदा कथयिष्यसि &c.; when connected with a following अपि it means ‘now and then’, ‘at times’, ‘sometimes’, ‘at some time’: न कदापि never; with a following चन it means ‘at some time’, ‘one day’, ‘at one time or another’, ‘once’; आनंदं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कदाचन; Ms. 2. 54, 144, 3. 25, 101; with a following चित् it means ‘at one time’, ‘once upon a time’, ‘at some time or other’; अथ कदाचित् once upon a time; R. 2. 37, 12. 21; नाक्षैः क्रीडेत्कदाचित्तु Ms. 4. 74, 65, 169; कदाचित्-कदाचित् ‘now-now’; कदाचित् काननं जगाहे कदाचित् कमलवनेषु रेमे K. 58 et seq. [cf. L. quando].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0375-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कदा अव्य० कस्मिन् काले किम् + दा--कादेशः । कस्मिनंकाले इ- त्यर्थेअनद्यतने काले तु तत्रार्थेवा र्हिल् कर्हि कदा वा । “कदा काश्यां गमिष्यामि कदा द्रक्ष्यामि शङ्करम् । इति ब्रुवाणः सततं काशीवासफलं लभेत्” काशीख० । “न पादौ धावयेवत् कांस्ये कदा चिदपि भाजने” मनुः “कदा वाराणस्यामिह सुरधुनीरीधसि वसन्” “कदा वृन्दा- रण्ये विमलयमुनातीरपुलिने” “कदायोध्यामध्येवि- मलसरयूतीरपुलिने । “विभाषा कदाकर्ह्योः” पा० एतद्योगे भव्ये लट् । “कदा कर्हि भुङ्क्ते भोक्ष्यते भोक्ता वा” सि० कौ० । अव्ययत्वात् ततो भवार्थे ट्युल् तुट् च । कदातन कस्मिन् काले भवे त्रि० स्त्रियां ङीप्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1643,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कदा, व्य, (किम् + काले दा । “सर्व्वैकान्यकिंयत्तदः- काले दा” । ५ । ३ । १५ ।) कस्मिन् काले । इति व्याकरणम् ॥ कवे कखन इति भाषा ॥ (यथा, ऋग्वेदे १ । ८४ । ८ । “कदा नः शुश्रवद्गिर इन्द्रो अङ्ग” ॥ तथा हितोपदेशे । १ । १२२ । “जातिद्रव्यबलानाञ्च साम्यमेषां मया सह । मत्प्रमुत्वफलं ब्रूहि कदा किन्तद्भविष्यति” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-018-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कदाअव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: कदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कद् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कदा 📚 ➤ कब, किस समय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कदा 📚कब । किस समय । मुहा॰—यदा कदा=कभी कभी । अनिश्चित समय पर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें