🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:10:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कदा
kadā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कदा क्रि॰ वि॰ [सं॰] कब । किस समय । मुहा॰—यदा कदा=कभी कभी । अनिश्चित समय पर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कदा ind. (fr. 2. क), when? at what time? (with following fut. or pres. tense, Pāṇ. iii, 3, 5), RV.; MBh.; Pañcat. &c.
at some time, one day, RV. viii, 5, 22
how? RV. vii, 29, 3
with a following नु खलु, when about ? MBh. iii
with a following च and preceding यदा, whenever, as often as possible (e.g. यदा कदा च सुनवाम सोमम्, let us press out the Soma as often as may be or at all times, RV. iii, 53, 4)
with a following चन, never at any time, RV.; AV.; TUp.; Hit. &c.
(irr. also) at some time, one day, once, MBh. xiii; Kathās. &c.
न कदा, never, RV. vi, 21, 3; Subh.
न कदा चन, never at any time, RV.; AV. &c.
कदा चित्, at some time or other, sometimes, once
न कदा चित्, never
कदापि, sometimes, now and then
न कदापि, never;
कदा [cf. Zd. kadha; Gk. κότε and πότε; Lat. quando; Lith. kadà; Slav. kǔda.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (248,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कदा ind. When, at what time; कदा गमिष्यसि-एष गच्छामि; कदा कथयिष्यसि &c.; when connected with a following अपि it means ‘now and then’, ‘at times’, ‘sometimes’, ‘at some time’: न कदापि never; with a following चन it means ‘at some time’, ‘one day’, ‘at one time or another’, ‘once’; आनंदं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कदाचन; Ms. 2. 54, 144, 3. 25, 101; with a following चित् it means ‘at one time’, ‘once upon a time’, ‘at some time or other’; अथ कदाचित् once upon a time; R. 2. 37, 12. 21; नाक्षैः क्रीडेत्कदाचित्तु Ms. 4. 74, 65, 169; कदाचित्-कदाचित् ‘now-now’; कदाचित् काननं जगाहे कदाचित् कमलवनेषु रेमे K. 58 et seq. [cf. L. quando].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0375-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कदा अव्य० कस्मिन् काले किम् + दा--कादेशः । कस्मिनंकाले इ- त्यर्थेअनद्यतने काले तु तत्रार्थेवा र्हिल् कर्हि कदा वा । “कदा काश्यां गमिष्यामि कदा द्रक्ष्यामि शङ्करम् । इति ब्रुवाणः सततं काशीवासफलं लभेत्” काशीख० । “न पादौ धावयेवत् कांस्ये कदा चिदपि भाजने” मनुः “कदा वाराणस्यामिह सुरधुनीरीधसि वसन्” “कदा वृन्दा- रण्ये विमलयमुनातीरपुलिने” “कदायोध्यामध्येवि- मलसरयूतीरपुलिने । “विभाषा कदाकर्ह्योः” पा० एतद्योगे भव्ये लट् । “कदा कर्हि भुङ्क्ते भोक्ष्यते भोक्ता वा” सि० कौ० । अव्ययत्वात् ततो भवार्थे ट्युल् तुट् च । कदातन कस्मिन् काले भवे त्रि० स्त्रियां ङीप्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1643,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कदा, व्य, (किम् + काले दा । “सर्व्वैकान्यकिंयत्तदः- काले दा” । ५ । ३ । १५ ।) कस्मिन् काले । इति व्याकरणम् ॥ कवे कखन इति भाषा ॥ (यथा, ऋग्वेदे १ । ८४ । ८ । “कदा नः शुश्रवद्गिर इन्द्रो अङ्ग” ॥ तथा हितोपदेशे । १ । १२२ । “जातिद्रव्यबलानाञ्च साम्यमेषां मया सह । मत्प्रमुत्वफलं ब्रूहि कदा किन्तद्भविष्यति” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-018-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें