🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:41:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कद्रु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कद्रु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कद्रु

अर्थ: भूरे रंग का

संस्कृत: पर्याय: कडार, कपिल, पिङ्ग, पिशङ्ग, पिङ्गल

व्युत्पत्ति: कद्-रु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कद्रु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कद्रु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. कद्रु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कद्रु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकद्रुकद्रुणीकद्रूणि
द्वितीयाकद्रुकद्रुणीकद्रूणि
तृतीयाकद्रुणाकद्रुभ्याम्कद्रुभिः
चतुर्थीकद्रुणेकद्रुभ्याम्कद्रुभ्यः
पञ्चमीकद्रुणःकद्रुभ्याम्कद्रुभ्यः
षष्ठीकद्रुणःकद्रुणोःकद्रूणाम्
सप्तमीकद्रुणिकद्रुणोःकद्रुषु
सम्बोधनहे कद्रु / हे कद्रोहे कद्रुणीहे कद्रूणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कद्रु
कद्रु
kadru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कद्रु १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दक्षपुत्री और कश्यप की पत्नी जो नागों की माता थीं [को॰] ।
कद्रु २ वि॰ [पुं॰]
१. पीतवर्ण ।
२. बहुरंगी ।
३. धब्बेदार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कद्रु mfn. (etym. doubtful; fr. √ कव् Comm. on Uṇ. iv, 102) tawny, brown, reddish-brown, TS.; KātyŚr. &c.
कद्रु m. tawny (the colour), W.
कद्रु (उस्, ऊस्), f. a brown Soma-vessel, RV. viii, 45, 26
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (248,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कद्रु a. [कद्-रु] (द्रु or द्रू f.) 1 Tawny. --2 Variegated, spotted. --द्रुः 1 The tawny colour. --2 The variegated colour. --द्रुः, --द्रूः f. Wife of Kaśyapa and the mother of the Nāgas. --Comp. --पुत्रः, सुतः a serpent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0375-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कद्रु पु० कद--रु । १ पिङ्गलवर्णे । २ तद्वति त्रि० “प्राजा- पत्यं कद्रुभालभेत” तैत्ति० २, १, ४, २, ३ कर्वुरवर्णे पु० ४ तद्वति त्रि० “वासः कृष्णशं कद्रु” कात्या० २२, ४, १२, “कद्रुकर्वुरं वासः” संग्रहव्या० । संज्ञायामूञ् । कद्रू ६ नागमातरि दक्षप्रजापतेः कन्याभेदरूपे कश्य- पपत्रीभेदे स्त्री “कद्रूस्तु सुषुवे नागान्” भा० आ० । काद्रवेयशब्दे विवृतिः । “प्रजज्ञिरे महाभागा दक्ष- कन्यास्त्रयोदश । अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिं- हिका तथा । क्रोधा प्रधा च विश्वा च विनता कपिला मुनिः । कद्रूश्च सनुजव्याघ्र! दक्षकन्यैव भारत” भा० आ० ६५ अ० । “लोका भारतशार्दूल! कश्यपस्य निबोध मे । अदितिर्दितिर्द्दनुश्चैव अरिष्टा सुरसा खशा । सुरभि- र्विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा । कद्रुर्मुनिश्च राजेन्द्र! ताखपत्यानि मे शृणु भा० हरि० ३ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1643,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कद्रुः, पुं, (कद् + रुः ।) पिङ्गलवर्णः । तद्वति त्रि । इत्यमरः । १ । ५ । १६ ॥
कद्रुः, स्त्री, (कद् + रुः । यद्वा मृगष्वादित्वात् साधुः ।) नागमाता । इति मेदिनी ॥ सा तु दक्षकन्या कश्यपपत्नी च । इति पुराणम् ॥ (यथा, रामा- यणम् । ३ । २० । २९ । “रोहिण्यां जज्ञिरे गावो गन्धर्व्यां वाजिनस्तथा । सुरसाऽजनयन्नागान् राम ! कद्रुश्च पग्नगान्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-019-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कद्रुकद्रु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कद्रु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | कद्रु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कद्रु 📚 ➤ भूरे रंग का
संस्कृत: पर्याय: कडार, कपिल, पिङ्ग, पिशङ्ग, पिङ्गल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कद्रु 📚दक्षपुत्री और कश्यप की पत्नी जो नागों की माता थीं🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कद्रु
भूरा-पीला (१.५.१७) — कडार, कपिल, पिंग, पिशंग, पिंगल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें