🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:27:15 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कन्यका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कन्यका

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कन्यका

अर्थ: कन्या-कन्,ह्रस्वता

व्युत्पत्ति: कन्या+कन्,ह्रस्वता (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कन्यका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. कन्यका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. कन्यका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. कन्यका (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. कन्यक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. कन्यक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कन्यका (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकन्यकाकन्यकेकन्यकाः
द्वितीयाकन्यकाम्कन्यकेकन्यकाः
तृतीयाकन्यकयाकन्यकाभ्याम्कन्यकाभिः
चतुर्थीकन्यकायैकन्यकाभ्याम्कन्यकाभ्यः
पञ्चमीकन्यकायाःकन्यकाभ्याम्कन्यकाभ्यः
षष्ठीकन्यकायाःकन्यकयोःकन्यकानाम्
सप्तमीकन्यकायाम्कन्यकयोःकन्यकासु
सम्बोधनहे कन्यकेहे कन्यकेहे कन्यकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कन्यका
कन्यका
kanyakā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कन्यका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. क्वारी लड़की । अनब्याही लड़की ।
२. पुत्री । बेटी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कन्यका f. a girl, maiden, virgin, daughter, MBh.; Śak.; Yājñ. &c.
the constellation Virgo in the zodiac, VarBṛS.
N. of Durgā, BhP. x, 2, 12
Aloe Indica, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (249,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कन्यका 1 A girl; संबद्धवैखानसकन्यकानि R. 14. 28; 11. 53. --2 An unmarried girl, virgin, maiden; गृहे गृहे पुरुषाः कुलकन्यकाः समुद्वहंति Māl. 7; Y. 1. 105. --3 A technical name for a girl ten years old; ( अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी । दशमे कन्यका प्रोक्ता अत उर्ध्वं रजस्वला Śabdak.) --4 (In Rhet.) One of the several kinds of heroines; an unmarried girl serving as a chief character in a poetical composition; see under अन्यस्त्री. --5 The sign Virgo. --Comp. --छलः seduction: पैशाचः कन्यकाच्छलात् Y. 1. 61. --जनः a maiden; विशुद्धमुग्धः कुलकन्यकाजनः Māl. 7. 1. --जातः the son of an unmarried girl; Y. 2. 129 (= कानीन); for instance व्यास, कर्ण &c.
कन्यका, कन्यिका 1 Young girl. --2 A virgin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0376-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कन्यका स्त्रो अज्ञाता कन्या + अज्ञातार्थे कन् क्षिपकादित्वात् नेत्त्वम् । “अष्टबर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी । दशमे कन्यका प्रोक्ता अतऊर्द्ध्वं रजस्वला” स्मृत्युक्तायांसश- मवर्षायां स्त्रियां तस्यादशमवर्षादर्वाक् रजोयुक्ततया अज्ञात- त्वात्तथात्वम् । स्वार्थे कन् । २ कन्याशब्दार्थे “राक्षसो युद्धह- रणात् पैशाचः कन्यकाच्छलात् “सुवासिनीबालवृद्धगर्भिण्या- तुरकन्यकाः । संभोज्यातिथिभृत्यांश्च दम्पत्योः शेषभोजनम्” याज्ञ० । “कन्यकातनयकौतुकक्रियाम्” । “संबद्धवैखानस कन्यकानि” रघुः । ३ नायिकाभेदे रसमञ्जर्य्याम् स्वकी- [] परकीयासामान्यवनितेति प्रथमं त्रिधा विभज्य अप्रकटि- तपरपुरुषानुरागा परकीयेति लक्षयित्वा सा च द्विवि- धा परोढा कन्यका चेति विभज्य कन्यायाः पित्राद्यधी- नत्वात् परकोयत्वमिति समर्थ्य अस्या गुप्ता एव सर्वाश्चे- ष्टा इत्युक्त्वा उदाहृतम् यथा “किञ्चित् कुञ्चितहारयष्टि- सरलभ्रुवल्लिसाचिस्मितम्प्रान्तभ्रान्तविलोचनद्युतिभुजाप- र्य्यन्तकर्णोत्पलम् । अङ्गुल्याङ्कुरदङ्गुलीयकरुचा गण्डस्य- कण्डूयनं कुर्वाणा नृपकन्यका सुकृतिनं सव्याजमालोकते”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1650-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कन्यका, स्ती, (कन्या + अज्ञातादौ कन् पूर्व्वह्रस्वश्च ।) कुमारी । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ यथा । “अष्टवर्षा मवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी । दशमे कन्यका प्रोक्ता अत ऊर्द्ध्वं रजस्वला” ॥ इति स्मृतिः ॥ परकीयनायिकाविशेषः । यथा । “अप्रकटपरपुरुषानुरागा परकीया । सा च [] द्विविधा परोढा कन्यका च । कन्यायाः पित्राद्य- धीनतया परकीयत्वम् । अस्या गुप्तैव सकला चेष्टा” । इति रसमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-021-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कन्यकाकन्यका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कन्यका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | कन्यका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कन्यका 📚 ➤ कन्या-कन्,ह्रस्वता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कन्यका 📚क्वारी लड़की । अनब्याही लड़की🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • कन्यका: कन्या+कन्,ह्रस्वता (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें