🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:44:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कन्यका
kanyakā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कन्यका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. क्वारी लड़की । अनब्याही लड़की ।
२. पुत्री । बेटी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कन्यका f. a girl, maiden, virgin, daughter, MBh.; Śak.; Yājñ. &c.
the constellation Virgo in the zodiac, VarBṛS.
N. of Durgā, BhP. x, 2, 12
Aloe Indica, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (249,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कन्यका 1 A girl; संबद्धवैखानसकन्यकानि R. 14. 28; 11. 53. --2 An unmarried girl, virgin, maiden; गृहे गृहे पुरुषाः कुलकन्यकाः समुद्वहंति Māl. 7; Y. 1. 105. --3 A technical name for a girl ten years old; ( अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी । दशमे कन्यका प्रोक्ता अत उर्ध्वं रजस्वला Śabdak.) --4 (In Rhet.) One of the several kinds of heroines; an unmarried girl serving as a chief character in a poetical composition; see under अन्यस्त्री. --5 The sign Virgo. --Comp. --छलः seduction: पैशाचः कन्यकाच्छलात् Y. 1. 61. --जनः a maiden; विशुद्धमुग्धः कुलकन्यकाजनः Māl. 7. 1. --जातः the son of an unmarried girl; Y. 2. 129 (= कानीन); for instance व्यास, कर्ण &c.
कन्यका, कन्यिका 1 Young girl. --2 A virgin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0376-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कन्यका स्त्रो अज्ञाता कन्या + अज्ञातार्थे कन् क्षिपकादित्वात् नेत्त्वम् । “अष्टबर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी । दशमे कन्यका प्रोक्ता अतऊर्द्ध्वं रजस्वला” स्मृत्युक्तायांसश- मवर्षायां स्त्रियां तस्यादशमवर्षादर्वाक् रजोयुक्ततया अज्ञात- त्वात्तथात्वम् । स्वार्थे कन् । २ कन्याशब्दार्थे “राक्षसो युद्धह- रणात् पैशाचः कन्यकाच्छलात् “सुवासिनीबालवृद्धगर्भिण्या- तुरकन्यकाः । संभोज्यातिथिभृत्यांश्च दम्पत्योः शेषभोजनम्” याज्ञ० । “कन्यकातनयकौतुकक्रियाम्” । “संबद्धवैखानस कन्यकानि” रघुः । ३ नायिकाभेदे रसमञ्जर्य्याम् स्वकी- [] परकीयासामान्यवनितेति प्रथमं त्रिधा विभज्य अप्रकटि- तपरपुरुषानुरागा परकीयेति लक्षयित्वा सा च द्विवि- धा परोढा कन्यका चेति विभज्य कन्यायाः पित्राद्यधी- नत्वात् परकोयत्वमिति समर्थ्य अस्या गुप्ता एव सर्वाश्चे- ष्टा इत्युक्त्वा उदाहृतम् यथा “किञ्चित् कुञ्चितहारयष्टि- सरलभ्रुवल्लिसाचिस्मितम्प्रान्तभ्रान्तविलोचनद्युतिभुजाप- र्य्यन्तकर्णोत्पलम् । अङ्गुल्याङ्कुरदङ्गुलीयकरुचा गण्डस्य- कण्डूयनं कुर्वाणा नृपकन्यका सुकृतिनं सव्याजमालोकते”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1650-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कन्यका, स्ती, (कन्या + अज्ञातादौ कन् पूर्व्वह्रस्वश्च ।) कुमारी । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ यथा । “अष्टवर्षा मवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी । दशमे कन्यका प्रोक्ता अत ऊर्द्ध्वं रजस्वला” ॥ इति स्मृतिः ॥ परकीयनायिकाविशेषः । यथा । “अप्रकटपरपुरुषानुरागा परकीया । सा च [] द्विविधा परोढा कन्यका च । कन्यायाः पित्राद्य- धीनतया परकीयत्वम् । अस्या गुप्तैव सकला चेष्टा” । इति रसमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-021-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें