🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:32:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कपोताभ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कपोताभ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कपोताभ

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: pigeon-coloured, lead-grey, Suśr.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कपोताभ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कपोताभ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कपोताभ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकपोताभःकपोताभौकपोताभाः
द्वितीयाकपोताभम्कपोताभौकपोताभान्
तृतीयाकपोताभेनकपोताभाभ्याम्कपोताभैः
चतुर्थीकपोताभायकपोताभाभ्याम्कपोताभेभ्यः
पञ्चमीकपोताभात् / कपोताभाद्कपोताभाभ्याम्कपोताभेभ्यः
षष्ठीकपोताभस्यकपोताभयोःकपोताभानाम्
सप्तमीकपोताभेकपोताभयोःकपोताभेषु
सम्बोधनहे कपोताभहे कपोताभौहे कपोताभाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कपोताभ
कपोताभ
kapotābha
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपोताभ mfn. pigeon-coloured, lead-grey, Suśr.
कपोताभ m. a pale or dirty white colour, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (251,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपोताभ पु० कपोतस्याभेवाभाऽस्य । १ कपोतवर्णे हेम० तस्य ना- नावर्ण्णत्वेऽपि कपोताञ्जनादौ कृष्णवर्ण्णो गृह्यते क्वचित् क- र्व्वुरवर्ण्णोऽपि “तदिदं भस्म कपोतकर्व्वुरमिति” कुमार- प्रयोगात् कर्व्वुरवर्ण्णस्य कृष्णाधिक्यात् कपातवर्ण्णत्वम् । सुश्रुतोक्ते २ मूषिकभेदे । “पूर्व्वमुक्ताः शुक्रविषा मूषि- का ये समासतः । नामलक्षणभैषज्यैरष्टादश निबोध तान्” इव्युपक्रम्य “लालन” इत्यादीन् “सूषिकश्च कपोतामस्तथै- वाष्टादश स्मृताः” इति विभ्यज्य “अरुणेनानिलं क्रुद्धोवातजान् कुरुते गदान् । महाकृष्णेन् पित्तञ्च श्वेते- न कफमेव च । महता कपिलेनासृक् क्वपोतेन चतुष्टयम् । मवन्ति चैषा टंशेषु ग्रन्थिमण्डलकर्ण्णिकाः । पिडकोपच- याश्चोग्राः शोथश्च भृशदारुणः” इत्युक्तम् । रूपचतुष्टयं वातपित्तकफरक्तजविकाररूपम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1676,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपोताभः, पुं, (कपोतस्य आभा इव आभाऽस्य ।) कपोतवर्णः । इति हेमचन्द्रः ॥ (मूषिकभेदः । “मूषिकश्च कपोताभस्तथैवाष्टादश स्मृताः” । इति सुश्रुतः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-025-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कपोताभकपोताभ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कपोताभ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कपोताभ 📚 ➤ pigeon-coloured, lead-grey, Suśr. (अंग्रेज़ी कोश)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कपोताभ 📚mfn. pigeon-coloured, lead-grey, Suśr🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें