🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:10:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कफघ्नी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कफघ्नी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कफघ्नी

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: removing phlegm, antiphlegmatic, curing colds (said of several plants), Suśr.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कफघ्नी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कफघ्नी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकफघ्नीकफघ्न्यौकफघ्न्यः
द्वितीयाकफघ्नीम्कफघ्न्यौकफघ्नीः
तृतीयाकफघ्न्याकफघ्नीभ्याम्कफघ्नीभिः
चतुर्थीकफघ्न्यैकफघ्नीभ्याम्कफघ्नीभ्यः
पञ्चमीकफघ्न्याःकफघ्नीभ्याम्कफघ्नीभ्यः
षष्ठीकफघ्न्याःकफघ्न्योःकफघ्नीनाम्
सप्तमीकफघ्न्याम्कफघ्न्योःकफघ्नीषु
सम्बोधनहे कफघ्निहे कफघ्न्यौहे कफघ्न्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कफघ्नी
कफघ्नी
kaphaghnī
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कफ—घ्नी f. a particular plant, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (251,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कफघ्नी कफं तद्विकारं हन्ति टक् ङीप् । १ हवुसाभेदे राजनि० । २ कफहन्तृदृव्यभेदे त्रि० तानि द्रव्याणि सुश्रुते दर्शितानि यथा “आरग्वधमदनगोपधोण्टाकुटजपाठाकण्टकीपाटलामूर्व्वे- न्द्रयवसप्तपर्णनिम्बकुरुण्टकदासीकुरुण्टकगुडूचीचित्रकशा- र्ङ्गष्टाकरञ्जद्वयपटोलकिराततिक्तकानि सुषवी चेति । आरग्बधादिरित्येष गणः श्लेष्मविषापहः” । “वरुणार्त्तगलशिग्रौमधुशिग्रुतर्कारीमेषशृङ्गीपूतीकानक्त- मालमोरटाग्निमन्थसैरीयकद्वयविम्बीवसुकवसिरचित्रकशता- वरीविल्वाजशृङ्गीदर्भा वृहतीद्वयञ्चेति । वरुणादिर्गणो- ह्येष कफभेदोनिवारणः” । “सालसागाजकर्णखदिरकदरकालस्कन्धक्रमुकभूर्जभेषशृ- ङ्गीतिनिशचन्दनकुचन्दनशिंशपाशिरीषासनधवार्जुनतालशा- कनक्तमालपूतीकाश्वकर्ण्णागुरूणि कालीयकञ्चेति । सा- लसारादिरित्येष गणः कुष्ठविमाशनः । मेहपाण्ड्वा- भयहरः कफमेहविशोषणः” । “रोध्रसावररोध्रपलाश- कुटन्नटाशोकफञ्जीफट्फलैलवालुकसल्लकीजिङ्गिनीकादम्बमा- लाः कदली चेति । एष रोघ्रादिरित्युक्तो मेदःक- फहरो गणः” । “अर्कालर्ककरञ्जद्वयनागदन्तीमयूरकभार्गी- रास्नेन्द्रपुष्पीक्षुद्रश्वेतागहाश्वेतावृश्चिकाल्यलवणास्तापस- गृक्षश्चेति । अर्कादिको गणो ह्येष कफमेदोविषा- पहः” । “सुरासाश्वेतसुरसाफणिज्झकार्य्यकगन्धकभूस्तृ- णसुमुखकालमालकासमर्हक्षवकखरपुषपाविडङ्कट्फलसुर [] सानिर्गुण्डीकुहालोन्दुरुकर्णिकाफञ्जीप्राचीबलकाकमाच्यो विषमुष्टिकश्चेति । सुरसादिर्गणो ह्येष कफहृत्कृ- मिसूदनः” । “पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृ- ङ्गवेरमरिचहस्तिपिप्पलीहरेणुकैलाजमोदेन्द्रयवपाठाजीरक- सर्षपमहानिम्बफलहिङ्गुभार्गीमधुरसातिविषावचाविडङ्गा- नि कटुरोहिणी चेति । पिप्पल्यादिः कफहरः प्रतिश्यायानिलारुचीः । निहन्याद्दीपनो गुल्मशूलघ्न- श्चामपाचनः” । “एलातगरकुष्ठमांसीध्यामकत्वक्पत्रनागपु- ष्पप्रियङ्गुहरेणुकाव्याघ्ननखशुक्तिचण्डास्थाणेयकश्रीवेष्टकचो- चचोरकबालकगुग्गुलुसर्जरसतुरुष्ककुन्दुरुकाऽगुरुस्पृक्कोशी- रभद्रदारुकुङ्कुमानि पुन्नागकेशरञ्चेति । एलादिको वातकफौ निहन्याद्विषमेव च” । “वृहतीकण्टकारिकाकुटज- फलपाठा मधुकञ्चेति । पाचनीयो वृहत्यादिर्गणः पि- त्तानिलापहः । कफारोचकहृल्लासमूत्रकृच्छ्ररुजापहः” । “पटोलचन्दनकुचन्द नमूर्व्वागुडूचीपाठाः कटुरोहिणी चे- ति । पटोलादिर्गणः पित्तकफारोचकनाशनः” । “ऊषकसैन्धवशिलाजतुकासीसद्वयहिङ्गूनि तुत्थकञ्चेति ऊषकादिः कफं हन्ति गणो मेदोविशोवणः । “मुचा- स्ताहरिद्रादारुहरिद्राहरीतक्यामलकविभीतककुष्ठहैमवतीव- पाठाकटुरोहिणीशर्ङ्गष्टाऽतिविषाद्राविडोभल्लातकानि चि- त्रकश्चेति । एष मुस्तादिको नाम्ना गणः श्लेष्मनिषू- दनः” । “हरितक्यामलकविभीतकानि त्रिफला । त्रिफला कफपित्तघ्नी मेहकुष्ठविनाशनी” । “पिप्पलीमरीचशृङ्गवेराणि त्रिकटुकम् । “त्र्यूषणं कफ- मेदोघ्नं मेहकुष्ठत्वगामयान् । निहन्याद्दीपनं शूलपिनसा- ग्न्यल्पतामपि” । “आमलकीहरीतकीपिप्पल्यश्चित्रकश्चेति । आमलक्यादिरित्येष गणः सर्वज्वरापहः । चक्षुष्यो दी- पनो वृष्यः कफारोचकनाशनः” । “लाक्षारेवतकुटजाऽ- श्वमारकट्फलहरिद्राद्वयनिम्बसप्तच्छदमालत्यस्त्रायमाणा चेति । कषायस्तिक्तमधुरः कृफपित्तार्त्तिनाशनः” । “विल्वाग्निमन्थटुण्टुकपाटलाकाश्मर्य्यश्चेति महत् । सतिक्तं कफवातघ्नं पाके लघ्वग्निदीपनम् । मधुरानुरसञ्चैव पञ्च- मूलं महत् स्मृतम्” । “कुशकाशनलदर्भकाण्डेक्षुका इति तृणणंज्ञकः । मूत्रदोषबिकारञ्च रक्तपित्तं तथैव च । अन्त्यः प्रयुक्तः क्षीरेण शीघ्रमेव विनाशयेत् । एषां वा- तहरावाद्यावन्त्यः पित्तविनाशनः । पञ्चकौ म्लेष्म- शमनावित
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कफघ्नी, स्त्री, (कफं कफविकृतिं हन्तीति । कफ + हन् + टक् + ङीप् ।) हपुषाभेदः । इति राज- निर्घण्टः ॥ (यथा, राजनिर्घण्टे शताह्वादिवर्ग- श्चतुर्थः । “प्लीहशत्रुर्विषघ्नी च कफघ्नी चापराजिता” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-026-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कफघ्नीकफघ्नी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कफघ्नी 📚 ➤ removing phlegm, antiphlegmatic, curing colds (said of several plants), Suśr. (अंग्रेज़ी कोश)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कफघ्नी 📚f. a particular plant, L🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कफघ्नी = कफ + घ्न तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें