🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:22:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कफघ्नी
kaphaghnī
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कफ—घ्नी f. a particular plant, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (251,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कफघ्नी कफं तद्विकारं हन्ति टक् ङीप् । १ हवुसाभेदे राजनि० । २ कफहन्तृदृव्यभेदे त्रि० तानि द्रव्याणि सुश्रुते दर्शितानि यथा “आरग्वधमदनगोपधोण्टाकुटजपाठाकण्टकीपाटलामूर्व्वे- न्द्रयवसप्तपर्णनिम्बकुरुण्टकदासीकुरुण्टकगुडूचीचित्रकशा- र्ङ्गष्टाकरञ्जद्वयपटोलकिराततिक्तकानि सुषवी चेति । आरग्बधादिरित्येष गणः श्लेष्मविषापहः” । “वरुणार्त्तगलशिग्रौमधुशिग्रुतर्कारीमेषशृङ्गीपूतीकानक्त- मालमोरटाग्निमन्थसैरीयकद्वयविम्बीवसुकवसिरचित्रकशता- वरीविल्वाजशृङ्गीदर्भा वृहतीद्वयञ्चेति । वरुणादिर्गणो- ह्येष कफभेदोनिवारणः” । “सालसागाजकर्णखदिरकदरकालस्कन्धक्रमुकभूर्जभेषशृ- ङ्गीतिनिशचन्दनकुचन्दनशिंशपाशिरीषासनधवार्जुनतालशा- कनक्तमालपूतीकाश्वकर्ण्णागुरूणि कालीयकञ्चेति । सा- लसारादिरित्येष गणः कुष्ठविमाशनः । मेहपाण्ड्वा- भयहरः कफमेहविशोषणः” । “रोध्रसावररोध्रपलाश- कुटन्नटाशोकफञ्जीफट्फलैलवालुकसल्लकीजिङ्गिनीकादम्बमा- लाः कदली चेति । एष रोघ्रादिरित्युक्तो मेदःक- फहरो गणः” । “अर्कालर्ककरञ्जद्वयनागदन्तीमयूरकभार्गी- रास्नेन्द्रपुष्पीक्षुद्रश्वेतागहाश्वेतावृश्चिकाल्यलवणास्तापस- गृक्षश्चेति । अर्कादिको गणो ह्येष कफमेदोविषा- पहः” । “सुरासाश्वेतसुरसाफणिज्झकार्य्यकगन्धकभूस्तृ- णसुमुखकालमालकासमर्हक्षवकखरपुषपाविडङ्कट्फलसुर [] सानिर्गुण्डीकुहालोन्दुरुकर्णिकाफञ्जीप्राचीबलकाकमाच्यो विषमुष्टिकश्चेति । सुरसादिर्गणो ह्येष कफहृत्कृ- मिसूदनः” । “पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृ- ङ्गवेरमरिचहस्तिपिप्पलीहरेणुकैलाजमोदेन्द्रयवपाठाजीरक- सर्षपमहानिम्बफलहिङ्गुभार्गीमधुरसातिविषावचाविडङ्गा- नि कटुरोहिणी चेति । पिप्पल्यादिः कफहरः प्रतिश्यायानिलारुचीः । निहन्याद्दीपनो गुल्मशूलघ्न- श्चामपाचनः” । “एलातगरकुष्ठमांसीध्यामकत्वक्पत्रनागपु- ष्पप्रियङ्गुहरेणुकाव्याघ्ननखशुक्तिचण्डास्थाणेयकश्रीवेष्टकचो- चचोरकबालकगुग्गुलुसर्जरसतुरुष्ककुन्दुरुकाऽगुरुस्पृक्कोशी- रभद्रदारुकुङ्कुमानि पुन्नागकेशरञ्चेति । एलादिको वातकफौ निहन्याद्विषमेव च” । “वृहतीकण्टकारिकाकुटज- फलपाठा मधुकञ्चेति । पाचनीयो वृहत्यादिर्गणः पि- त्तानिलापहः । कफारोचकहृल्लासमूत्रकृच्छ्ररुजापहः” । “पटोलचन्दनकुचन्द नमूर्व्वागुडूचीपाठाः कटुरोहिणी चे- ति । पटोलादिर्गणः पित्तकफारोचकनाशनः” । “ऊषकसैन्धवशिलाजतुकासीसद्वयहिङ्गूनि तुत्थकञ्चेति ऊषकादिः कफं हन्ति गणो मेदोविशोवणः । “मुचा- स्ताहरिद्रादारुहरिद्राहरीतक्यामलकविभीतककुष्ठहैमवतीव- पाठाकटुरोहिणीशर्ङ्गष्टाऽतिविषाद्राविडोभल्लातकानि चि- त्रकश्चेति । एष मुस्तादिको नाम्ना गणः श्लेष्मनिषू- दनः” । “हरितक्यामलकविभीतकानि त्रिफला । त्रिफला कफपित्तघ्नी मेहकुष्ठविनाशनी” । “पिप्पलीमरीचशृङ्गवेराणि त्रिकटुकम् । “त्र्यूषणं कफ- मेदोघ्नं मेहकुष्ठत्वगामयान् । निहन्याद्दीपनं शूलपिनसा- ग्न्यल्पतामपि” । “आमलकीहरीतकीपिप्पल्यश्चित्रकश्चेति । आमलक्यादिरित्येष गणः सर्वज्वरापहः । चक्षुष्यो दी- पनो वृष्यः कफारोचकनाशनः” । “लाक्षारेवतकुटजाऽ- श्वमारकट्फलहरिद्राद्वयनिम्बसप्तच्छदमालत्यस्त्रायमाणा चेति । कषायस्तिक्तमधुरः कृफपित्तार्त्तिनाशनः” । “विल्वाग्निमन्थटुण्टुकपाटलाकाश्मर्य्यश्चेति महत् । सतिक्तं कफवातघ्नं पाके लघ्वग्निदीपनम् । मधुरानुरसञ्चैव पञ्च- मूलं महत् स्मृतम्” । “कुशकाशनलदर्भकाण्डेक्षुका इति तृणणंज्ञकः । मूत्रदोषबिकारञ्च रक्तपित्तं तथैव च । अन्त्यः प्रयुक्तः क्षीरेण शीघ्रमेव विनाशयेत् । एषां वा- तहरावाद्यावन्त्यः पित्तविनाशनः । पञ्चकौ म्लेष्म- शमनावित
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कफघ्नी, स्त्री, (कफं कफविकृतिं हन्तीति । कफ + हन् + टक् + ङीप् ।) हपुषाभेदः । इति राज- निर्घण्टः ॥ (यथा, राजनिर्घण्टे शताह्वादिवर्ग- श्चतुर्थः । “प्लीहशत्रुर्विषघ्नी च कफघ्नी चापराजिता” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-026-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें