🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:11:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कमल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कमल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कमल

अर्थ: कं जलमलति भूषयति-कम्-अल्-अच् कमल

संस्कृत: जलम्, पद्मम् · पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, जल

व्युत्पत्ति: कं जलमलति भूषयति-कम्-अल्-अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कमल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कमल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कमल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकमलम्कमलेकमलानि
द्वितीयाकमलम्कमलेकमलानि
तृतीयाकमलेनकमलाभ्याम्कमलैः
चतुर्थीकमलायकमलाभ्याम्कमलेभ्यः
पञ्चमीकमलात् / कमलाद्कमलाभ्याम्कमलेभ्यः
षष्ठीकमलस्यकमलयोःकमलानाम्
सप्तमीकमलेकमलयोःकमलेषु
सम्बोधनहे कमलहे कमलेहे कमलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कमल
कमल
kamala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
श्रीपर्ण (3.3.59)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कमल mfn. (Comm. on Uṇ. i, 106) pale-red, rose-coloured, TS. vii, 3, 18, 1
(कमल), AV. viii, 6, 9 (desirous, lustful, BRD.)
कमल (अस्), m. a species of deer, L.
the Indian crane (Ardea Sibirica), L.
N. of Brahmā, L.
of a pupil of Vaiśampāyana, Kāś.
of an Asura, GaṇP.
(in mus.) a particular Dhruvaka (q.v.)
कमल (अस्, अम्), m n. a lotus, lotus-flower, Nelumbium, Suśr.; Śak.; Bhartṛ. &c.
कमल f(ई)n. N. of a metre (four times three short syllables)
कमल (अम्), n. a particular constellation, VarBṛ.
water, Kir. v, 25
copper, L.
the bladder, L.
a medicament, drug, L.
N. of a town built by Kamalā, Rājat.
a particular number, Buddh.
कमल See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (252,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कमल a. 1 Desirous. --2 Palered. --लः 1 The Sārasa bird. --2 A kind of deer. --3 N. of Brahmā. --ली A collection of lotuses. --लं [ कम्कलच्] 1 A lotus; कमलमनंभसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायां K. P. 10; so हस्त˚, नेत्र˚, चरण˚, &c. --2 Water; N. 1. 130; Ki. 5. 25. --3 Copper. [] --4 A medicament, drug. --5 The Sārasa bird. --6 The bladder, the right lobe of the lungs. --Comp. --अक्षी a lotus-eyed lady. --आकर; {1} an assemblage of lotuses. {2} a lake full of lotuses. --आलया an epithet of Lakṣmī; Mu. 2. --आसनः ‘lotus-seated’ N. of Brahmā; कांतानि पूर्वं कमलासनेन Ku. 7. 70. --ईक्षणा a lotus-eyed lady. --उत्तरं safflower. --खंडं an assemblage of lotuses. --जं {1} an epithet of Brahmā. {2} the lunar asterism called Rohiṇī. --जन्मन् m., --भवः, --योनिः, --संभवः ‘lotus-born’, epithets of Brahmā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0378-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कमल न० कम--वृषादि० कलच् । १ पद्मे तद्भेदस्त्य त- दवयवभेदस्य च गुणादि भावप्र० उक्तं यथा “कमलं शीतलं वर्ण्यं मधुरं कफपित्तजित् । तृष्णा- दाहास्रविस्फोटविषवीसपनाशनम् । विशेषतः सितं पद्मं पुण्डरीकमिति स्मृतम् । रक्तं कोकनदं ज्ञेयं नीलमिन्दीवरं स्मृतम् । धवलं कमलं शीतं मधुरं कफपित्तजित् । तस्मादल्पगुणं किञ्चिदन्यद् रक्तो- त्पलादिकम् । भूलनालदलोत्फुल्लफलैः समु- दिता पुनः । पद्मिनी प्रोच्यते प्राज्ञैर्विसिन्यादिश्च सा स्मृता । आदिशब्दान्नलिनी कमलिनीत्यादि । [] पद्मिनी शीतला गुर्व्वी मधुरा लवणा च सा । पित्ता सृक्वफनुद्रूक्षा वातविष्टम्भकारिणी । अथ नवपत्रादि । संवर्त्तिका नवदलं वीजकोषस्तु कर्णिका । किञ्जल्कः केश- रः प्रोक्तः मकरन्दो रसः स्मृतः । मृणालं पद्मनालं स्यात्तथा विसमिति स्मृतम् । संवर्त्तिकाहिमा तिक्ता कवाया दाहतृट्प्रणुत् । मूत्रकृच्छ्रगुदव्याधिरक्तपित्त विनाशिनी । पद्मस्य कर्णिका तिक्ता कषाया मधुरा हिमा । मुखवैशद्य कृल्लव्वी तृष्णास्रकफपित्तनुत् । किञ्जल्क शोतलो वृष्यः कषायो ग्राहकोऽपि सः । कफपित्ततृ- षादाहरक्तार्शोविषशोथजित् । मृणालं वृष्यमधुरं पित्तदाहास्रजिद्गुरु । दुर्ज्जरं स्वदुपाकञ्च स्तन्यानिल- कफप्रदम् । संग्राहि मधुरं रूक्षं शालूकमपि तद्गुणम्” । “नवावतारं कमलादिवोत्पलम्” रघुः । “प्रत्यूषेषु स्फटितकमलामोदमैत्रीकषायः” “धारापातैस्त्वमिव कम- लान्यभ्यवर्षन्मुखानि” मेघ० “अमलकमलराशेः” लीला० “न कमलं कमलम्भयदम्भसि” माघः । कमलयोनिः कम- लासनः । २ क्लोम्नि ३ भेषजे ४ सलिले ५ ताम्रे हेम० ६ मृगभेदे पुंस्त्री स्त्रियां ङीष् ७ लक्ष्म्यां ८ वरनाय्यां स्त्री मेदि० । ९ सारसपक्षिणि अमरः कमलनामनामत्वा- त्तस्य स्त्रियां ङीष् । १० स्वनामख्याते जग्वीरभेदे स्त्री “रम्भाफलं तिन्तिडीकं कमलानागरङ्गकम् । फला- न्येतानि भोज्यानि एभ्योऽन्यानि विवर्जयेत्” तन्त्रसा० पुरश्चरणनियमे । तद्गुणाश्च भावप्र० उक्ता यथा । “मि- ष्टनिम्बूफलं स्वादु गुरु मारुतपित्तनुत् । गररोगविषध्वं- सि कफोत्क्लेशि च रक्तहृत् । शोषारुचितृषाच्छर्द्दिहरं बल्यञ्च वृंहणम्” ११ मिथिलास्थे नदीभेदेस्त्री । १२ छन्दो- भेदे स्त्री । तल्लक्षणं वृत्तरत्नावल्यां द्विधोक्तम् यथा “द्विगुण- नगणसहितः सगणैह हि विहितः । फणिपतिमति- विमला क्षितिप! भवति कमलेति” “वमुभिः प्रमिता सग- णाविहिताः पुनरेकमितोनिहितोगुरुरन्ते । यदि सत्- कवयोविलसन्मतयोऽभिधया कमलेति तदाकलयन्ते” (गोलापी) १३ पाटलवर्णे १४ तद्वति त्रि० । “शवलाय स्वाहा कमलाय स्वाहा पृश्नवे स्वाहा तैत्ति० ७, ३, १८, १ । अस्य गुणवचनत्वात् स्त्रियां बह्वादि० वा ङीष् । कमली कमलानां संघः खण्ड । कमण्डलखण्ड पद्मसंघे न० तस्य देशः पुस्क० इनि । कमलिनी भावप्र० उक्ते वीज- कोषादौ स्त्री “कमलिनीमलिना दिवसात्यये” उद्भटः । “उक्तोमलयतालेन लघुमध्ये स्फुरेद्गुरुः । सप्तदशाक्षरै- [] र्युक्तः कमलोऽयं भयानके” सङ्गीतशास्त्रोक्ते १५ घ्रुबभेदे पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1681-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कमलं, क्ली, (कमेः णिङ् भावे वृषादित्वात् कलच् । कम् जलं अलति अलंकरोति वा । अल् + अच् । अन्तणिजन्तो वा ।) जलजपुष्पविशेषः । तत्पर्य्यायः । पद्मम् २ पाथोजम् ३ नलम् ४ नलिनम् ५ अम्भो- जभ् ६ अम्बुजन्म ७ अम्बुजम् ८ श्रीः ९ अम्बुरु- हम् १० अम्बुपद्मम् ११ सुजलम् १२ अम्भोरु- हम् १३ सारसम् १४ पङ्कजम् १५ सरसीरुहम् १६ कुटपम् १७ पाथोरुहम् १८ पुष्करम् १९ वार्ज्जम् २० तामरसम् २१ कुशेशयम् २२ कञ्जम् २३ कजम् २४ अरविन्दम् २५ शतपत्रम् २६ विसकुसुमम् २७ सहस्रपत्रम् २८ महोत्पलम् २९ वारिरुहम् ३० सरसिजम् ३१ सलिलजम् ३२ पङ्केरुहम् ३३ राजीवम् ३४ । (यथा रघुः । ३ । ३६ । “अगच्छदंशेन गुणाभिलाषिणी नवावतार कमलादिवोत्पलम्” ॥) अस्य गुणाः शीतलत्वम् । स्वादुत्वम् । रक्तपित्त- भ्रमार्त्तिनाशित्वम् । सुगन्धित्वम् । भ्रान्तिसन्ताप- शान्तिपरमतृप्तिकारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (तथाच भावप्रकाशः । “कमलं शीतलं वर्ण्यं मधुरं कफपित्तजित् । तृष्णादाहास्रविस्फोटविषवीसर्पनाशनम् ॥ विशेषतः सितं पद्मं पुण्डरीकमिति स्मृतम् । रक्तं कोकनदं ज्ञेयं नीलमिन्दीवरं स्मृतम् ॥ धवलं कमलं शीतं मधुरं कफपित्तजित् । तस्मादल्पगुणं किञ्चिदन्यद्रक्तोत्पलादिकम्” ॥) [] जलम् । ताम्रम् । क्लोम । औषधम् । इति मे- दिनी ॥ सारसपक्षी । इत्यमरः । १ । १० । ४० ॥
कमलः, पुं, (कमेः + कलच् । यद्वा को वायुः तस्य अमः गतिः तं लाति आदत्ते । क + अम + ला + कः ।) मृगविशेषः । इति मेदिनी ॥ ध्रुवकभेदः । यथा, सङ्गीतदामोदरः ॥ “उक्तो मलयतालेन लघुमध्ये स्फुरेद्गुरुः । सप्तदशाक्षरैर्युक्तः कमलोऽयं भयानके” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-028-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कमल" आता है (60)
कुव कमलनाल कमल, कुमुद, आदि फूलों की पोलो लंबी डंडी । डांड़ीकवार कमलनलिन पद्म । कमलपुटक कमल । विशेष—शेष अर्थ पुट के समानश्री विष्णु की पत्नी, लक्ष्मी । कमलाउत्पल कमलकुवेल पंकज । कमल । पद्मतामरस कमलनलिनी कमलिनी । कमलनालिक कमलकमलिनी कमलकुशेशय पद्म । कमलखरदंड पदम । कमलपाथोज कमलवारिज कमलसलिलज कमल । पद्मपंकरुह कमलपर्णसि कमलवनशोभन कमलसरोरुह कमलअंभोरुह कमलजलाह्वय कमलपंकेरुह पंकरुह । कमलवारिरुह कमलसरसीरुह सरसी में उत्पन्न होनेवाला, कमलहिमाब्ज कमल । नील कमलविष्णुपद कमलश्रीपर्ण कमल । पद्मषट्पदप्रिय कमलरात्रिपुष्प कमलदृशाकांक्ष्य कमलजलेज कमल । जलजखरनाल कमल । पदमजलरुह कमलमृणाली कमल का डंठल । कमलनालनल नरकटउदज जल में उत्पन्न या जलीय पदार्थकंज ब्रह्मासूक तीर । वाणअब्ज जल से उत्पन्न वस्तुकुटप अन्न की एक नाप । कुडवदीपक दीया । चिराग । यौ॰—कुलदीपक = वंश को उजाला करनेवाला पुत्रदेवन व्यवहारपुष्कर जलवर्णसि जल । पानीवनज वह जो वन (जंगल या पानी) में उत्पन्न होकुटज कुरैया । कर्ची । इंद्रजौ । अगस्त्य मुनिनीरज जल में उत्पन्न वस्तुपंकज कीचड़ मे उत्पन्न होनेवालासरोज पु संज्ञा पुं॰सुजल सुंदर जल से युक्तअंबुज जल में उत्पन्न होनेवालासरसिज वह जो ताल में होता होइंदिवर इंदीवर संज्ञा पुं॰क्षीरज चंद्रमाजलकरंक नारियलसुधासूति चंद्रमाअर्कवल्लभ बंधुजीव । दुपहरियापिंडपुष्प अशोक का फुल

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कमलकमल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कमल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कमल 📚 ➤ कं जलमलति भूषयति-कम्-अल्-अच् कमल
संस्कृत: जलम्, पद्मम् · पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, जल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कमल 📚पानी में होनेवाला एक पौधा । विशेषयह प्रायः संसार के सभी भागों में पाया…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कमल
कमल के नाम (१.१०.४०) — पद्म, नलिन, अरविन्द, महोत्पल, सहस्रपत्र, शतपत्र, कुशेशय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कमल: कं जलमलति भूषयति-कम्-अल्-अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें