🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:02:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कमलिनी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कमलिनी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कमलिनी

अर्थ: कमल का पौधा

व्युत्पत्ति: कमल-इनि-ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कमलिनी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कमलिनी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकमलिनीकमलिन्यौकमलिन्यः
द्वितीयाकमलिनीम्कमलिन्यौकमलिनीः
तृतीयाकमलिन्याकमलिनीभ्याम्कमलिनीभिः
चतुर्थीकमलिन्यैकमलिनीभ्याम्कमलिनीभ्यः
पञ्चमीकमलिन्याःकमलिनीभ्याम्कमलिनीभ्यः
षष्ठीकमलिन्याःकमलिन्योःकमलिनीनाम्
सप्तमीकमलिन्याम्कमलिन्योःकमलिनीषु
सम्बोधनहे कमलिनिहे कमलिन्यौहे कमलिन्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कमलिनी
कमलिनी
kamalinī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कमलिनी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कमल ।
२. छोटा कमल ।
३. वह तालाब जिसमें बहुत कमल हों ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कमलिनी f. the lotus plant, Kathās.
a number of lotus plants
a pool or place abounding with them, MBh.; Ragh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (252,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कमलिनी 1 A lotus-plant; साभ्रेऽह्नीव स्थलकमलिनीं न प्रबुद्धां न सुप्तां Me. 90; रम्यांतरः कमलिनीहरितैः सरोभिः Ś. 4. 10; R. 9. 30, 19. 11. --2 An assemblage of lotuses. --3 A place abounding with lotuses.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0378-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कमलिनी स्त्री कमलानां देशः “पुष्करादिभ्योदेशे” पा० पुष्क० इनि । १ कमलाधारदेशे पद्माकरे शब्दर० २ कमल समुदायरूपपद्मलतायाञ्च । “पुष्पिताः कमलिनीरिव द्विपः” रघुः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1682,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कमलिनी, स्त्री, (कमलानि सन्त्यत्र । पुष्करादिभ्यो देशे इति इनिः ।) पद्मिनी । (यथा रघुः ९ । २७ । “अभिययुः सरसो मधुसम्भृतां कमलिनीमलि- नीरपतत्रिणः” ॥) पद्माकरः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (गङ्गा यथा काशीखण्डे २९ । ४० । “कुमुद्वती कमलिनी कान्तिः कल्पितदायिनी” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-028-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कमलिनी" आता है (21)
नलिनी कमलिनी । कमलपद्मिनी कमलिनी । छोटा कमल । यौ॰—पद्मिनीखंड, पद्मिनीषंड = (१) कमलस (५) जहाँ कमल…अंभोजिनी कामल का पौधा । कमलिनी । पद्यिनी । २, कमल का समूहअरविंदिनी कमलिनीइंदीवरिणी कमलिनीविसिनी कमलिनी । पद्मिनी । मृणालपुटकिनी पद्मिनी । कमलिनीविसनाभि कमलिनी । पद्मिनीसुपर्णा पद्मिनी । कमलिनीमृणालिनी कमलिनीअंबुरुहिणी कमल । कमलिनी । कुई कोईअंबुजिनी कमलिनीराजीविनी एक प्रकार का कमल । कमलिनीअंभोजा कमलिनीपंकजिनी पद्माकर । कमलाकरपुष्करिणी हथिनीअंबुजा एक रागिनी जेसे संगीतशास्त्र वाले मेव राग की पुत्रवधु कहते हैंभिसिणी व्यसनी (डिं॰)अनीकीनी अक्षौहिणी या पुरी सेना का दसवाँ भाग जिसमें २१८७ हाथी, ५६६१ घोड़े ओर १०…प्रफुला पु संज्ञा स्त्री॰सुरर्णी गरुड़ की माता । सुपर्णा

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कमलिनीकमलिनी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कमलिनी 📚 ➤ कमल का पौधा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कमलिनी 📚कमल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬