🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:18:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कमायज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कम्+आयज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कम्

अर्थ: क्या

संस्कृत: प्रश्नवाचकं सर्वनाम · पर्याय: अर्तन, ऋतीया, हृणीया, घृणा

अंग्रेज़ी: What

व्युत्पत्ति: कि+डिमु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. किम् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. क (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. क (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — किम् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकःकौके
द्वितीयाकम्कौकान्
तृतीयाकेनकाभ्याम्कैः
चतुर्थीकस्मैकाभ्याम्केभ्यः
पञ्चमीकस्मात् / कस्माद्काभ्याम्केभ्यः
षष्ठीकस्यकयोःकेषाम्
सप्तमीकस्मिन्कयोःकेषु

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

आयज

अर्थ: यज्ञ करना, हवन करना, देवपूजा करना,संगति करना, देना

संस्कृत: देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु

अंग्रेज़ी: to sacrifice, to offer to a deity, to worship, to get associated with, to give

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आ + यज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. यज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + यज् + अच्
  3. यज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + यज् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — यज् (भ्वादिगण) · अर्थ: यज्ञ करना, हवन करना, देवपूजा करना,संगति करना, देना (देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमयजतात् / यजताद् / यजतुयजताम्यजन्तु
मध्यमयज / यजतात् / यजताद्यजतम्यजत
उत्तमयजानियजावयजाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: यजति · लट् (आत्मने.): यजते · लिट्: इयाज · लिट् (आत्मने.): ईजे · लुट्: यष्टा · लुट् (आत्मने.): यष्टा · लृट्: यक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): यक्ष्यते · लोट्: यजतात् · लोट् (आत्मने.): यजताम् · लङ्: अयजत् · लङ् (आत्मने.): अयजत · विधिलिङ्: यजेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): यजेत · आशीर्लिङ्: इज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): यक्षीष्ट · लुङ्: अयाक्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अयष्ट · लृङ्: अयक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अयक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: यजन · ण्वुल्: याजकः · तृच्: यष्टा · ण्यत्: याज्यः · तव्य: यष्टव्यः · अनीयर्: यजनीयः · क्त: इष्टः · क्तवतु: इष्टवान् · शतृ: यजन् · स्य-शतृ: यक्ष्यन् · शानच्: यजमानः · क्त्वा: इष्ट्वा · ल्यप्: प्रेज्य · तुमुन्: यष्टुम् · णमुल्: याजम् · घञ्: यागः · क्तिन्: इष्टि · क्वसु: ईजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — किम्
किम्
kim
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'किम्' — प्रश्न, निन्दा ('किं राजा यो न रक्षति'?) (3.3.266) किं · राजा · यो · रक्षति
विकल्प (या/अथवा) (3.4.5) आहो · उताहो · किमुत · किमु · उत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
किम् वि॰, सर्व [सं॰]
१. क्या?
२. कौन सा? यौ॰—किमपि = कोई भी । कुछ भी । उ॰—(क) ताते गुप्त रहौं जग माहीं । हरि तजि किमपि प्रयोजन नाहीं ।—तुलसी (शब्द॰) (ख) अति हरख मन, तन पुलक, लोचन सजल कह पुनि रमा । का देहुँ तोहि त्रिलोक मँह, कपि, किमपि नहि बाणी समा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
किम् ind. (fr. 1. कि, originally nom. and acc. sg. n. of 2. क, q.v.), what? how? whence? wherefore? why?
किम् is much used as a particle of interrogation like the Lat. num, an, sometimes translatable by ‘whether?’ but oftener serving only like a note of interrogation to mark a question (e.g. किं व्याधा वने ऽस्मिन् संचरन्ति, ‘do hunters roam about in this wood?’ In an interrogation the verb, if uncompounded with a preposition, generally retains its accent after किम्, Pāṇ. viii, 1, 44). To this sense may be referred the किम् expressing inferiority, deficiency, &c. at the beginning of compounds (e.g. किं-राजन्, what sort of king? i.e. a bad king, Pāṇ. ii, 1, 64; v, 4, 70)
also the किम् prefixed to verbs with a similar meaning (e.g. किम्-अधीते, he reads badly, Pāṇ. viii, 1, 44,Kāś.) किम्—उत, or किम्—उत-वा or किम्—अथवा—उत, whether—or—or, R.; Śak.; Bhartṛ. &c. (cf. उत.)
किम् is very frequently connected with other particles, as follows: किम् अङ्ग, wherefore then? RV.
अथ किम्. See अथ
किम् अपि, somewhat, to a considerable extent, rather, much more, still further, Śak.; Megh. &c.
किम् इति, why? Śak.; Kum.; Pañcat. &c.
किम्-इव, what for? Śiś. xvi, 31
किम्-उ or किम्-उत how much more? how much less? RV.; ŚBr.; MBh. &c.
किं किल, what a pity! (expressing dissatisfaction), Pāṇ. iii, 3, 146
किं-च, moreover, further, Pañcat.; Kathās. &c.
what more (expressing impatience), Śak.
किं-चन (originally -च न, negative = ‘in no way’), to a certain degree, a little, Kathās.
(with a negation) in no way, not at all, MBh. i, 6132
किं-चिद्, somewhat, a little, MBh.; R. &c.
किं तर्हि, how then? but, however, Pāṇ. ii, 2, 4, Pat.; iv, 1, 163, Kāś.
किं-तु, but, however, nevertheless (bearing the same relation to तु that किं-च bears to च), MBh.; R. &c.
किं-नु, whether indeed? (a stronger interrogative than किम् alone), MBh.; R. &c.
how much more? how much less? Bhag. i, 35
किं नु खलु, how possibly? (a still stronger interrogative), Śak.
किम् पुनर्, how much more? how much less? R.; Bhag. ix, 33 &c.
however, Bālar.
but, ib.
किं वा, whether? or whether? Śak.; Pañcat. &c.
or (often a mere particle of interrogation)
किं स्विद्, why? Kathās. xxvi, 75
a stronger interrogative than किम् alone, RV.; MBh.; Kathās.
किम् (in comp.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (282,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. किम् ind. Used for कु only at the beginning of comp. to convey the senses of ‘badness,’ ‘deterioration’, ‘defect,’ ‘blame’ or ‘censure’; e. g., किंसखा a bad friend; किन्नरः a bad or deformed man &c.; see comp. below. --Comp. --दासः a bad slave, [] or servant. --नरः a bad or deformed man; a mythical being with a human figure and the head of a horse (अश्वमुख); जयोदाहरणं बाह्वोर्गापयामास किन्नरान् R. 4. 78; Ku. 1. 8. ˚ईशः, ˚ईश्वरः {1} an epithet of Kubera. {2} a kind of musical instrument. (--री f.) {1} a female Kinnara; Me. 56. {2} a kind of lute. --पुरुषः ‘a low or despicable man’, a mythical being with a human head and the form of a horse; Ku. 1. 14. ˚ईश्वरः an epithet of Kubera. --प्रभुः a bad master or king; हितान्न यः संशृणुते स किंप्रभुः Ki. 1. 5. --राजन् a. having a bad king. (--m.) a bad king. --सखि m. (nom. sing. किंसखा) a bad friend: स किंसखा साधु न शास्ति योऽधिपं Ki. 1. 5.
2 किम् pron. a. (nom. sing. कः m., का f., किम् n.) 1 Who, what, which (used interrogatively); प्रजासु कः केन पथा प्रयातीत्यशेषतो वेदितुमस्ति शक्तिः Ś. 6. 25; करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हृतं R. 8. 67; का खल्वनेन प्रार्थ्यमानात्मना विकत्थते V. 2; कः कोऽत्र भोः The pronoun is often used to imply ‘power or authority to do a thing’; i. e. के आवां परित्रातुं दुष्यंतमाक्रंद Ś. 1 ‘who are we &c.’, i. e. what power have we &c.; नृपसद्मनि नाम के वयं Bh. 3. 27 who are we, i. e. what position have we &c. Sometimes किं means ‘long’ as applied to time especially in combination with खलु or अपि or इव; का खलु वेला तत्रभवत्याः प्राप्तायाः Ve. 1 ‘what a time’ i. e. a long time has elapsed, &c; so कोपि कालस्तस्याआगत्य गतायाः Ratn. 3; or क इव कालः Māl. 3. --2 The neuter (किं) is frequently used with instr. of nouns in the sense of ‘what is the use of; किं स्वामिचेष्टानिरूपणेन H. 1; लोभश्चेदगुणेन । किं &c. Bh. 2. 55; किं तया दृष्टया Ś. 3; किं कुलेनोपदिष्टेन शीलमेबात्र कारणम् Mk. 9. 7. अपि, चित्, चन, चिदपि or स्वित् are often added to किं to give it an indefinite sense; विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनं Ku. 5. 30 a certain ascetic &c.; कापि तत एवागतवती Māl. 1 a certain lady; कस्यापि कोपीति निवेदितं च 1. 33; किमपि किमपि… जल्पतोरक्रमेण U. 1. 27; कस्मिंश्चिदपि महाभागधेयजन्मनि मन्मथविकारमुपलक्षितवानस्मि Māl. 1. किमपि, किंचित् ‘a little’, ‘somewhat; Y. 2. 116; U. 6. 35. किमपि also means ‘indescribable’; see [] अपि. इव is sometimes added to किम् in the sense of ‘possibly’, ‘I should like to know’; (mostly adding force and elegance to the period); विना सीतादेव्या किमिव हि न दुःखं रघुपतेः U. 6. 30; किमिव हि मधुराणां मंडनं नाकृतीनां Ś. 1. 20; see इव also. --ind. 1 A particle of interrogation; जातिमात्रेण किं कश्चिद्धन्यते पूज्यते क्वचित् H. 1. 58 ‘is any one killed or worshipped’ &c.; ततः किं what then. --2 A particle meaning ‘why’, ‘wherefore’; किमकारणमेव दर्शनं विलपंत्यै रतये न दीयते Ku. 4. 7. --3 Whether (its correlatives in the sense of ‘or’ being किं, उत, उताहो, आहोस्वित्, वा, किंवा, अथवा; see these words). --Comp. --अपि ind. {1} to some extent, somewhat, to a considerable extent. {2} inexpressibly, indescribably (as to quality, quantity, nature &c.). {3} very much, by far; किमपि कमनीयं वपुरिदं Ś. 3; किमपि भीषणं, किमपि करालं &c. --अर्थ a. having what motive or aim; किमर्थोऽयं यत्नः. --अर्थं ind. why, wherefore. --आख्य a. having what name; किमाख्यस्य राजर्षेः सा पत्नी. Ś. 7. --इति ind. why, indeed, why to be sure, for what purpose (emphasizing the question); तत्किमित्युदासते भरताः Māl. 1; किमित्यपास्याभरणानि यौवने धृतं त्वया वार्धकशोभि वल्कलं Ku. 5. 44. --उ, --उत {1} whether-or (showing doubt or uncertainty); किमु विषविसर्पः किमु मदः U. 1. 35; Amaru. 9. {2} why (indeed); प्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते. {3} how much more, how much less; यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता । एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयं ॥ H. Pr. 11; सर्वाविनयानामेकैकमप्येषामायतनं किमुत समवायः K. 103; R. 14. 35; Ku. 7. 65. --करः a servant, slave; अवेहि मां किंकरमष्टमूर्तेः R. 2. 35. --(रा) a female servant. (री) the wife of a servant. --कर्तव्यता, --कार्यता any situation in which one asks oneself what should be done; किंकर्तव्यतामूढः ‘being at a loss or perplexed what to do’. --कारण a. having what reason or cause. --किल ind. what a pity (expressing displeasure or dissatisfaction, P. III. 3. 151); न संभावयामि न मर्षयामि तत्रभवान् किंकिल वृषलं याजयिष्यति Sk. --क्षण a. one who says ‘what is a moment,’ a lazy fellow who does [] not value moments; H. 2. 91. --गोत्र a. belonging to what family. --च ind. moreover, and again, further. --चन ind. to a certain degree, a little. --चित् ind. to a certain degree, somewhat, a little; किंचिदुत्क्रां. तशैशवौ R. 15. 33; 2. 46, 12. 21. ˚ज्ञ a. ‘knowing little,’ a smatterer. ˚कर a. doing something, useful. ˚कालः sometime, a little time. ˚प्राण a. having a little life. ˚मात्र a. only a little. --छंदस् a. conversant with which Veda. --तनुः a species of spider. --तर्हि ind. how then, but, however. --तु ind., but, yet, however, nevertheless; अवैमि चैनामनघेति किंतु लोकापवादो बलवान्मतो मे R. 14. 40, 1. 65. --देवत a. having what deity. --नामधेय, नामन् a. having what name. --निमित्त a. having what cause or reason, for what purpose. --निमित्तम् ind. why, wherefore, --नु in
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
किम्, व्य, (कु + बाहुलकात् डिम् ।) कुत्सा । (यथा गोः रामायणे । १ । २२ । २१ । “देवदानवगन्धर्व्वा यक्षाः पतगपन्नगाः । न शक्ता रावणं सोढुं किं पुनर्मानवा युधि” ॥) वितर्कः । (यथा, हितोपेदेशे । “किमनुरक्तो विरक्तो वा मयि स्वामीति ज्ञा- स्यामि तावत्” ॥) निषेधः । प्रश्नः । इतिमेदिनी ॥
किम्, त्रि, क्षेपः । वितर्कः । निन्दा । परिप्रश्नः । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनुः ११ । १९५ । “प्रणतं परिपृच्छेयुः साम्यं सौम्येच्छसीति किम्” ॥ किमपि अनिर्व्वचनीयम् । यथा, विष्णुपुराणे १ । १९ । ७५ । “तस्माच्च सूक्ष्मादिविशेषाणां अगोचरे यत् परमात्मरूपम् । किमप्यचिन्त्यं तव रूपमस्ति तस्मै नमस्ते पुरुषोत्तमाय” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-127-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कम्किम् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
आयजआ + यज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: यज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + यज् + अच् | यज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + यज् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कम् 📚 ➤ क्या
संस्कृत: प्रश्नवाचकं सर्वनाम · पर्याय: अर्तन, ऋतीया, हृणीया, घृणा

आयज 📚 ➤ यज्ञ करना, हवन करना, देवपूजा करना,संगति करना, देना
संस्कृत: देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
किम् 📚सर्व🟠🔵🟣🟢🟤
यज् 📚cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxiii, 33) यजति, ˚ते (1. sg. यजसे, RV. viii, 25…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
किम्
विकल्प (या/अथवा) (३.४.५) — आहो, उताहो, किमुत, किमु, उत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कमायजकम् + आयजहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें