🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:42:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कर्णाट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कर्णाट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कर्णाट

अर्थ: भारत प्रायद्वीप के दक्षिण में एक प्रदेश

व्युत्पत्ति: कर्ण-अट्-अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कर्णाट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कर्णाट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकर्णाटःकर्णाटौकर्णाटाः
द्वितीयाकर्णाटम्कर्णाटौकर्णाटान्
तृतीयाकर्णाटेनकर्णाटाभ्याम्कर्णाटैः
चतुर्थीकर्णाटायकर्णाटाभ्याम्कर्णाटेभ्यः
पञ्चमीकर्णाटात् / कर्णाटाद्कर्णाटाभ्याम्कर्णाटेभ्यः
षष्ठीकर्णाटस्यकर्णाटयोःकर्णाटानाम्
सप्तमीकर्णाटेकर्णाटयोःकर्णाटेषु
सम्बोधनहे कर्णाटहे कर्णाटौहे कर्णाटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कर्णाट
कर्णाट
karṇāṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्णाट संज्ञा पुं॰ [सं॰] दक्षिण का एक देश । विशेष—इसके अंतर्गत प्राचीन काल में वर्तमान मैसुर के उत्तरीय भाग से लेकर बीजापुर तक का प्रदेश था । पर इधर तंत्रवाले आजकल के करनाटक के अनुसार रामेशवर से लेकर कावेरी तक के प्रदेश को कर्णाट मानते हैं ।
२. संपुर्ण जाति का एक रोग जो मेघ राग का दुसरा पुत्र माना जाता है । विशेष—इसके गाने का समय रात का पहला पहर है । इसका स्वर पाठ इस प्रकार है—प ध नि सा रे ग म प । इसे हिंदी में कान्हड़ा भी कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्णाट m. pl. N. of a people and the country they inhabit (the modern Karnatic; the name, however, was anciently applied to the central districts of the peninsula, including Mysore), VarBṛS.; Rājat.; Kathās. &c.
कर्णाट m. a king or inhabitant of Karṇāṭa, Kathās.
(in mus.) a particular Rāga
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (257,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्णाटः (pl.) N. of a country in the south of the Indian Peninsula; (काव्यं) कर्णाटेंदोर्जगति विदुषां कंठभूषात्वमेतु Vikr. 18. 102. --टी f. 1 A woman of the above country; कर्णाटीचिकुराणां तांडवकरः Vb. 1. 29. --2 The हंसपदी plant. --3 One of the Rāgiṇīs or musical modes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0383-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्णाट पु० “रामनाथं समारभ्य श्रीरङ्गान्तं किलेश्वरि! । कर्णाटदेश इत्युक्तो राज्यसाम्राज्यदायकः” शक्तिसङ्ग० उक्ते देशभेदे अयञ्च देशः कूर्म्मविभागे वृ० स० दक्षिणस्या- मुक्तः । “अथ दक्षिणेन लङ्केत्युपक्रम्य “कर्णाटमहाटवि- चित्रकूटेत्वादि” “कोङ्कवेङ्कटकान् दक्षिणकर्णाटान् देशान् यदृच्छयोपगतः” भाग० ५, ६, ८, “तेषां मूर्द्ध्नि ददाति वामचरणं कर्णाटराजप्रिया” उद्भटः । कर्णाटजनपदे भवः अण् । कर्णाटभवे त्रि० स्त्रियां ङीप् “कार्णा- टीचीनपीनस्तनवसनदशान्दोलनस्पन्दमन्दः” उद्भटः । बहुषु तस्य लुक् । कर्ण्णाटाः तद्देशवासिषु । तस्य राज- न्थपि अण् । कार्ण्णाट तद्देशनृपे । तस्य बहुषु लुक् । एकत्वे न । “अरण्ये कार्ण्णाट त्वदरिवनितानां विधिवशात्” उद्भटः । ह्रस्वपाठे कर्ण्णाटशब्दस्य तन्नृपे लक्षणेति भेदः । २ हंसपदीलतायां स्त्री राजनि० । ३ रागिणीभेदे सं- गीतदामो० । सा तु मालवरागस्य भार्य्या । कर्णाटे प्रसिद्धा अण् ङीप् कार्णाटी । अनुप्रासाङ्गवृत्तिभेदे “कार्णाटी क- वर्गेणानुप्रासवतीति सरस्व० तद्वाक्यञ्च अलङ्कारशब्दे ३८९ पृ० दर्शितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1714,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्णाटः, पुं, (कर्णेषु अटति प्रभूतयशस्विन एतद्दे- शस्थराज्ञो गुणादिकीर्त्तनेन सर्व्वेषां कर्णेषु [] भ्रमतीति । कर्ण + अट् + अच् । शकन्ध्वादिवत्- साधुः ।) स्वनामख्यातदेशविशेषः । इति शब्द- रत्नावली ॥ यथा कर्णाटवर्णने राज्ञ्युक्तिः । “अर्व्वञ्चो यदि गद्यपद्यनिपुणा श्चेतश्चमत्कुर्व्वते तेषां मूर्द्ध्निददानि वामचरणं कर्णाटराजप्रिया” ॥ अयं देशः कूर्म्मविभागे दक्षिणस्यां दिशि वर्त्तते ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-043-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कर्णाट" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कर्णाटकर्णाट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कर्णाट 📚 ➤ भारत प्रायद्वीप के दक्षिण में एक प्रदेश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कर्णाट 📚दक्षिण का एक देश । विशेष—इसके अंतर्गत प्राचीन काल में वर्तमान मैसुर के…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कर्णाट = कर्ण + अट तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • कर्णाट: कर्ण-अट्-अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें