🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:13:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कर्णाट
karṇāṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्णाट संज्ञा पुं॰ [सं॰] दक्षिण का एक देश । विशेष—इसके अंतर्गत प्राचीन काल में वर्तमान मैसुर के उत्तरीय भाग से लेकर बीजापुर तक का प्रदेश था । पर इधर तंत्रवाले आजकल के करनाटक के अनुसार रामेशवर से लेकर कावेरी तक के प्रदेश को कर्णाट मानते हैं ।
२. संपुर्ण जाति का एक रोग जो मेघ राग का दुसरा पुत्र माना जाता है । विशेष—इसके गाने का समय रात का पहला पहर है । इसका स्वर पाठ इस प्रकार है—प ध नि सा रे ग म प । इसे हिंदी में कान्हड़ा भी कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्णाट m. pl. N. of a people and the country they inhabit (the modern Karnatic; the name, however, was anciently applied to the central districts of the peninsula, including Mysore), VarBṛS.; Rājat.; Kathās. &c.
कर्णाट m. a king or inhabitant of Karṇāṭa, Kathās.
(in mus.) a particular Rāga
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (257,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्णाटः (pl.) N. of a country in the south of the Indian Peninsula; (काव्यं) कर्णाटेंदोर्जगति विदुषां कंठभूषात्वमेतु Vikr. 18. 102. --टी f. 1 A woman of the above country; कर्णाटीचिकुराणां तांडवकरः Vb. 1. 29. --2 The हंसपदी plant. --3 One of the Rāgiṇīs or musical modes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0383-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्णाट पु० “रामनाथं समारभ्य श्रीरङ्गान्तं किलेश्वरि! । कर्णाटदेश इत्युक्तो राज्यसाम्राज्यदायकः” शक्तिसङ्ग० उक्ते देशभेदे अयञ्च देशः कूर्म्मविभागे वृ० स० दक्षिणस्या- मुक्तः । “अथ दक्षिणेन लङ्केत्युपक्रम्य “कर्णाटमहाटवि- चित्रकूटेत्वादि” “कोङ्कवेङ्कटकान् दक्षिणकर्णाटान् देशान् यदृच्छयोपगतः” भाग० ५, ६, ८, “तेषां मूर्द्ध्नि ददाति वामचरणं कर्णाटराजप्रिया” उद्भटः । कर्णाटजनपदे भवः अण् । कर्णाटभवे त्रि० स्त्रियां ङीप् “कार्णा- टीचीनपीनस्तनवसनदशान्दोलनस्पन्दमन्दः” उद्भटः । बहुषु तस्य लुक् । कर्ण्णाटाः तद्देशवासिषु । तस्य राज- न्थपि अण् । कार्ण्णाट तद्देशनृपे । तस्य बहुषु लुक् । एकत्वे न । “अरण्ये कार्ण्णाट त्वदरिवनितानां विधिवशात्” उद्भटः । ह्रस्वपाठे कर्ण्णाटशब्दस्य तन्नृपे लक्षणेति भेदः । २ हंसपदीलतायां स्त्री राजनि० । ३ रागिणीभेदे सं- गीतदामो० । सा तु मालवरागस्य भार्य्या । कर्णाटे प्रसिद्धा अण् ङीप् कार्णाटी । अनुप्रासाङ्गवृत्तिभेदे “कार्णाटी क- वर्गेणानुप्रासवतीति सरस्व० तद्वाक्यञ्च अलङ्कारशब्दे ३८९ पृ० दर्शितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1714,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्णाटः, पुं, (कर्णेषु अटति प्रभूतयशस्विन एतद्दे- शस्थराज्ञो गुणादिकीर्त्तनेन सर्व्वेषां कर्णेषु [] भ्रमतीति । कर्ण + अट् + अच् । शकन्ध्वादिवत्- साधुः ।) स्वनामख्यातदेशविशेषः । इति शब्द- रत्नावली ॥ यथा कर्णाटवर्णने राज्ञ्युक्तिः । “अर्व्वञ्चो यदि गद्यपद्यनिपुणा श्चेतश्चमत्कुर्व्वते तेषां मूर्द्ध्निददानि वामचरणं कर्णाटराजप्रिया” ॥ अयं देशः कूर्म्मविभागे दक्षिणस्यां दिशि वर्त्तते ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-043-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कर्णाट" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें