🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:53:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कर्मठ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कर्मठ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कर्मठ

अर्थ: कार्यप्रवीण, चतुर

संस्कृत: पर्याय: कर्मशूर

व्युत्पत्ति: कर्मन्-अठच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कर्मठ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कर्मठ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कर्मठ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकर्मठःकर्मठौकर्मठाः
द्वितीयाकर्मठम्कर्मठौकर्मठान्
तृतीयाकर्मठेनकर्मठाभ्याम्कर्मठैः
चतुर्थीकर्मठायकर्मठाभ्याम्कर्मठेभ्यः
पञ्चमीकर्मठात् / कर्मठाद्कर्मठाभ्याम्कर्मठेभ्यः
षष्ठीकर्मठस्यकर्मठयोःकर्मठानाम्
सप्तमीकर्मठेकर्मठयोःकर्मठेषु
सम्बोधनहे कर्मठहे कर्मठौहे कर्मठाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कर्मठ
कर्मठ
karmaṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काम पूरा करके छोड़ने वाला वीर (3.1.18) कर्मशूर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्मठ १ वि॰ [सं॰]
१. कामं में चतुर ।
२. धर्मसंबंधी कृत्य करनेवाला । कर्मनिष्ठ ।
कर्मठ २ संज्ञा पुं॰
१. शास्त्रविहित अग्निहोत्र, संध्या आदि नित्य कर्मों को विधिपूर्वक करनेवाला व्यक्ति ।
२. कर्मकांड़ी । उ॰— कर्मठ कठमलिया कहै, ज्ञानी ज्ञानीविहीन ।— तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्मठ mfn. capable of work, skilful or clever in work, clever, Pāṇ.; Bhaṭṭ.
working diligently, eagerly engaged in sacred actions or rites, Rājat. &c.
कर्मठ m. the director and performer of a sacrifice, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (259,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्मठ a. [कर्मन्-अठच् P. V. 2. 35]. 1 Proficient in any work, clever. --2 Working diligently. --3 Exclusively devoted to the performance of religious rites. --ठः The director of a sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0384-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्म्मठ त्रि० कर्मणि घटते कर्म्मन् + अठच् । कर्म्मनिष्पाद- नार्थं घटमाने । “स कर्मठः कर्म्म सुतानुबन्धि” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1728,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्म्मठः, त्रि, (कर्म्मणि घटते इति । “कर्म्मणि घटो- ऽठच्” । ५ । २ । ३५ । इति अठच् ।) कर्म्मकुशलः । यथा । भट्टिः । १ । ११ । “ज्ञाताशयस्तस्य ततो व्यतानीत् स कर्म्मठः कर्म्मसुतानुबन्धम्” ॥ प्रयत्नेन प्रारब्धं कर्म्म समापयति यः । तत्पर्य्यायः कर्म्मशूरः २ । इत्यमरः । ३ । १ । १८ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-046-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "कर्मठ" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कर्मठकर्मठ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कर्मठ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कर्मठ 📚 ➤ कार्यप्रवीण, चतुर
संस्कृत: पर्याय: कर्मशूर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कर्मठ 📚कामं में चतुर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कर्मठ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें