🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:41:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कर्मठ
karmaṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काम पूरा करके छोड़ने वाला वीर (3.1.18) कर्मशूर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्मठ १ वि॰ [सं॰]
१. कामं में चतुर ।
२. धर्मसंबंधी कृत्य करनेवाला । कर्मनिष्ठ ।
कर्मठ २ संज्ञा पुं॰
१. शास्त्रविहित अग्निहोत्र, संध्या आदि नित्य कर्मों को विधिपूर्वक करनेवाला व्यक्ति ।
२. कर्मकांड़ी । उ॰— कर्मठ कठमलिया कहै, ज्ञानी ज्ञानीविहीन ।— तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्मठ mfn. capable of work, skilful or clever in work, clever, Pāṇ.; Bhaṭṭ.
working diligently, eagerly engaged in sacred actions or rites, Rājat. &c.
कर्मठ m. the director and performer of a sacrifice, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (259,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्मठ a. [कर्मन्-अठच् P. V. 2. 35]. 1 Proficient in any work, clever. --2 Working diligently. --3 Exclusively devoted to the performance of religious rites. --ठः The director of a sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0384-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्म्मठ त्रि० कर्मणि घटते कर्म्मन् + अठच् । कर्म्मनिष्पाद- नार्थं घटमाने । “स कर्मठः कर्म्म सुतानुबन्धि” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1728,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्म्मठः, त्रि, (कर्म्मणि घटते इति । “कर्म्मणि घटो- ऽठच्” । ५ । २ । ३५ । इति अठच् ।) कर्म्मकुशलः । यथा । भट्टिः । १ । ११ । “ज्ञाताशयस्तस्य ततो व्यतानीत् स कर्म्मठः कर्म्मसुतानुबन्धम्” ॥ प्रयत्नेन प्रारब्धं कर्म्म समापयति यः । तत्पर्य्यायः कर्म्मशूरः २ । इत्यमरः । ३ । १ । १८ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-046-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "कर्मठ" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें