🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:55:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कर्षण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कर्षण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कर्षण

अर्थ: रेखा खींचना, घसीटना, खींचना, झुकाना,

व्युत्पत्ति: कृष्-ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कर्षण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कर्षण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कर्षण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकर्षणम्कर्षणेकर्षणानि
द्वितीयाकर्षणम्कर्षणेकर्षणानि
तृतीयाकर्षणेनकर्षणाभ्याम्कर्षणैः
चतुर्थीकर्षणायकर्षणाभ्याम्कर्षणेभ्यः
पञ्चमीकर्षणात् / कर्षणाद्कर्षणाभ्याम्कर्षणेभ्यः
षष्ठीकर्षणस्यकर्षणयोःकर्षणानाम्
सप्तमीकर्षणेकर्षणयोःकर्षणेषु
सम्बोधनहे कर्षणहे कर्षणेहे कर्षणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कर्षण
कर्षण
karṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्षण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ कर्षित, कर्षी, कर्षक, कर्षणीय, कर्ष्य]
१. खींचना ।
२. खरोंचकर लकीर ड़ालना ।
३. जोतना ।
४. कृषि कर्म । खेती का काम ।
५. आकर्षण । खिंचाव । उ॰— कितु तो भी कर्षण बलवंत है जब तक मिले हैं वे आपस में ।— अपरा, पृ॰ ९८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्षण mfn. pulling to and fro, dragging, tormenting, vexing (v.l. कर्शन), MBh.; R. &c.
extending (in time), APrāt.
the act of drawing or dragging near, Śak. (v.l.)
drawing out, pulling off
tugging, pulling (cf. केश-क्˚), drawing to and fro, removing, hurting, injuring, tormenting, Mn. vii, 112; MBh.; Suśr. &c.
drawing back, bending (a bow), Ragh. xi, 46 (cf. धनुष्-क्˚)
prolonging (a sound), SaṃhUp.
ploughing, cultivating the ground, Mn. iv, 5; MBh.; BhP.
cultivated land, MBh. iii, 10082
erroneous for कर्शन, q.v., Car.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (260,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्षण a. 1 Dragging. --2 Injuring. --3 Extending (in time), see below. --णं [कृष् भावे ल्युट्] 1 Drawing, dragging, pulling, bending (as of a bow); भज्यमानमतिमात्रकर्षणात् R. 11. 46, 7. 62. --2 Attracting. --3 Ploughing, tilling. --4 Injuring, tormenting; emaciation; Ms. 7. 112. --5 Cultivated land.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0385-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्षण न० तुदा० कृष--भावे ल्युट् । लाङ्गलादिना भूमेर्विलेखने (चास देओया) हेम० । “मृतं तु याचित भैक्ष्यं प्रमितं कर्षणं स्मृतम्” मनुः । कृषिशब्दे विवृतिः । भ्वा० कृष- ल्युट् । २ आकर्षणे च (टाना) “भज्यमानमतिमात्र- कर्षणात्” रघुः “शरीरकर्षणात् प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा” मनुः । ३ क्षीरिणीवृक्षे स्त्री राजनि० गौरा० ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1775,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्षणं, क्ली, (कृष् + भावे ल्युट् ।) कृषिकर्म्म । लाङ्ग- लादिना भूम्यादिखननम् । इति हेमचन्द्रः । चास इति भाषा ॥ आकर्षणम् । टानन् इति भाषा ॥ (शोषणम् । पीडणम् । यथा मनुः ७ । ११२ । “शरीकर्षणात् प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा । तथा राज्ञामपि प्राणाः क्षीयन्ते राष्ट्रकर्षणात्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-055-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कर्षणकर्षण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कृष् + णिच्+ल्युट्)
अन्य सम्भावना: कर्षण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कर्षण 📚 ➤ रेखा खींचना, घसीटना, खींचना, झुकाना,

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कर्षण 📚खींचना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कर्षण: कृष् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें