🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:39:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कलत्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कलत्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कलत्र

अर्थ: गड्-अत्रन्,गकारस्य ककारः,डलयोरभेदः

संस्कृत: कटिः, पत्नी · पर्याय: कटि, श्रोणि, ककुद्मती

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कलत्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कलत्र (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकलत्रम्कलत्रेकलत्राणि
द्वितीयाकलत्रम्कलत्रेकलत्राणि
तृतीयाकलत्रेणकलत्राभ्याम्कलत्रैः
चतुर्थीकलत्रायकलत्राभ्याम्कलत्रेभ्यः
पञ्चमीकलत्रात् / कलत्राद्कलत्राभ्याम्कलत्रेभ्यः
षष्ठीकलत्रस्यकलत्रयोःकलत्राणाम्
सप्तमीकलत्रेकलत्रयोःकलत्रेषु
सम्बोधनहे कलत्रहे कलत्रेहे कलत्राणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कलत्र
कलत्र
kalatra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ कलत्रवान्, कलत्री]
१. स्त्री । पत्नी । उ॰—किसके माँ बाप और किसके पुत्र कलत्र, कोई किसी का नहीं ।—श्यामा॰, पृ॰ १२८ ।
२. नितंब ।
३. दुर्ग । किला ।
४. सात की संख्या का सूचक शब्द ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलत्र n. a wife, consort, MBh.; Bhartṛ.; Hit. &c.
the female of an animal, Vikr.
the hip and loins, L.
pudendum muliebre, L.
a royal citadel, a stronghold or fastness, W.
(in astron.) the seventh lunar mansion, VarBṛ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (260,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कड(ल)त्रं 1 A kind of vessel. --2 A wife. --3 Hip.
कलत्रं 1 A wife; वसुमत्या हि नृपाः कलत्रिणः R. 8. 83; 1. 32; 12. 34; यद्भर्तुरेव हितमिच्छति तत्कलत्रं Bh. 2. 68. --2 The hip and loins; इंदुमूर्तिमिवोद्दःममन्मथविलासगृहीतगुरुकलत्रां K. 189 (where क˚ has both senses); Ki. 8. 9, 17. --3 Any royal citadel. --4 The seventh lunar mansion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0370-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कड(ल)त्र न० गड--सेचने अत्रन् “गडेरादेश्च कः” उणा० गस्य कः डलयोरेकत्वात् वा लः १ श्रोणौ २ भार्य्यायाञ्च उज्ज्वलदत्तः । कलत्रशब्दे उदा० ।
कलत्र न० गड--सेचने अत्रन् आदेश्च कः डस्य लः, कलं त्रायते त्रै--क--कड--शासने वा० अत्रन् डस्य लो वा । १ भार्य्यायाम् “कलत्रवानहं बाले”! “कलत्रवन्तमात्मानमवरोधे महत्यपि” “वसुमत्या हि नृपाः कलत्रिणः” रघुः । “पत्युस्त्विषामिह महौष- धयः कलत्र--स्थानं परैरनभिभूतममूर्वहन्ति” माघः “नीत्वा रात्रिं चिरविलसनात् खिन्नविद्युत्कलत्रः” मेघ० । २ नितम्बे अमरः “कलत्रभारेण विलोलनीविना” किरा० । नृपाणां ३ दुर्गस्थाने हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1626,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलत्रं, क्ली, (गड सेचने + “गडेरादेश्च कः” । उणां । ३ । १०६ । अत्रन् गकारस्य ककारश्च । डलयो रेकत्वस्मरणात् डस्य लः । यद्वा कलं त्रायते । त्रै + कः । यद्वा कड्यते शिष्यते इति ।) कड--शासने बाहुलकात् अत्रन् । श्रोणिः । भार्य्या । इत्यमरः । ३ । ३ । १७८ ॥ (यथा मेघदूते । ४० । “तां कस्याञ्चिद् भवनवडभौ सुप्तपारावतायां नीत्वा रात्रिं चिरविलसनात् खिन्नविद्युत्कलत्रः” ॥) राज्ञां दुर्गस्थानम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-056-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कलत्र" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कलत्रकलत्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कलत्र 📚 ➤ गड्-अत्रन्,गकारस्य ककारः,डलयोरभेदः
संस्कृत: कटिः, पत्नी · पर्याय: कटि, श्रोणि, ककुद्मती

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कलत्र 📚पत्नी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें