🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:23:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कलना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कलना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कलना

अर्थ: लेना, पकड़ना, थामना-काल कलना

व्युत्पत्ति: कल्-ल्युट्-टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कलना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. कलना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. कलना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. कलना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. कलन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. कलन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कलना (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकलनाकलनेकलनाः
द्वितीयाकलनाम्कलनेकलनाः
तृतीयाकलनयाकलनाभ्याम्कलनाभिः
चतुर्थीकलनायैकलनाभ्याम्कलनाभ्यः
पञ्चमीकलनायाःकलनाभ्याम्कलनाभ्यः
षष्ठीकलनायाःकलनयोःकलनानाम्
सप्तमीकलनायाम्कलनयोःकलनासु
सम्बोधनहे कलनेहे कलनेहे कलनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कलना
कलना
kalanā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलना १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गणना । हिसाब । उ॰—देव सृष्टि की सुख विभावरी, ताराओं की कलना थी ।—कामायनी, पृ॰८ ।
२. आदान । ग्रहण (को॰) ।
३. रचना । उत्पन्न करना (को॰) ।
४. अधीनता । वश्यता (को॰) ।
५. बोध । प्रत्यय । ज्ञान (को॰) ।
६. धारण करना (को॰) ।
७. परित्याग । मोचन (को॰) ।
कलना २पु क्रि॰ स॰ [हिं॰ करना] करना । किसी कार्य को करना । उ॰—करि कंक संक आसुरनि उर कपर बत्त ता दिन कलिय ।—पृ॰ रा॰ २ । २८५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलना f. the act of impelling, inciting, Sūryas. i, 10
doing, making, effecting Comm. on MBh.
behaving, behaviour, Kathās.
touching, contact, VarBṛS.
tying on, putting on Śiś. iii, 5
(according to Mall. also letting loose, shedding, आमोचनम् अवमोचनं वा)
the state of being provided with or having, Bālar.
calculation, Jyot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (260,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलना स्त्री चु० कल--भावे युच् । १ ज्ञाने २ ग्रहणे ३ आदाने ४ आमोचने ५ अवमोचने च “पिच्छावचूडाकलनामिवोरः” माघः “कलनामामोचनमवमोचनं वा” मल्लि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1779,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलना, स्त्री, (कल + भावे युच् । टाप् च ।) वशी- भूतत्वम् । वशता । यथा, -- आनन्दलहर्य्याम् । २९ । “करारं यत् क्ष्वेडं कवलितवतः कालकलना” । जल्पना च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-056-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कलनाकलना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कलना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | कलना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कलना 📚 ➤ लेना, पकड़ना, थामना-काल कलना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कलना 📚गणना । हिसाब🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें