🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:06:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कलित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कलित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कलित

अर्थ: थामा हुआ, पकड़ा हुआ, लिया हुआ

संस्कृत: शब्दसङ्ख्यानयोः

अंग्रेज़ी: to sound, to count

व्युत्पत्ति: कल्-क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कल् + क्त
  2. कलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कल् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कलित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकलितःकलितौकलिताः
द्वितीयाकलितम्कलितौकलितान्
तृतीयाकलितेनकलिताभ्याम्कलितैः
चतुर्थीकलितायकलिताभ्याम्कलितेभ्यः
पञ्चमीकलितात् / कलिताद्कलिताभ्याम्कलितेभ्यः
षष्ठीकलितस्यकलितयोःकलितानाम्
सप्तमीकलितेकलितयोःकलितेषु
सम्बोधनहे कलितहे कलितौहे कलिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कल् (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना, गिनना (शब्दसङ्ख्यानयोः)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकलतेकलेतेकलन्ते
मध्यमकलसेकलेथेकलध्वे
उत्तमकलेकलावहेकलामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): कलते · लिट् (आत्मने.): चकले · लुट् (आत्मने.): कलिता · लृट् (आत्मने.): कलिष्यते · लोट् (आत्मने.): कलताम् · लङ् (आत्मने.): अकलत · विधिलिङ् (आत्मने.): कलेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कलिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अकलिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अकलिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कलन · ण्वुल्: कालकः · तृच्: कलिता · ण्यत्: काल्यः · तव्य: कलितव्यः · अनीयर्: कलनीयः · क्त: कलितः · क्तवतु: कलितवान् · शानच्: कलमानः · क्त्वा: कलित्वा · ल्यप्: प्रकल्य · तुमुन्: कलितुम् · णमुल्: कालम् · घञ्: कालः · क्तिन्: कल्ति · क्वसु: चकल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कलित
कलित
kalita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलित वि॰ [सं॰]
१. विदित । ख्यात । उक्त ।
२. प्राप्त । गृहीत ।
३. सजाया हुआ । सुसज्जित । शोभित । युक्त । रचित । उ॰— (क) कुलिश कठोर, तन जोर परे शेर रन, करुना कलित मन धारमिक धीर को ।—तुलासी (शब्द॰) । (ख) आलस वलित, कोरैं काजर कलित, मतिराम वै ललित अति पानिप धरत हैं ।—मतिराम (शब्द॰) ।
४. सुंदर । मधुर । उ॰— कलित किलाकिला, मिलित मोद उर, भाव उदोतनि (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलित mfn. impelled, driven &c. (cf. √ 3. कल्)
made, formed, Śiś. iii, 81
furnished or provided with, Vikr.; Bhpr. &c.
divided, separated, L.
sounded indistinctly, murmured, W.
कलित See √ 3. कल्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (260,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलित p. p. 1 Held, seized, taken; U. 5. 5. --2 Broken; Pt. 1. --3 Plucked, gathered; U. 3. 6. --4 Arisen, produced; U. 5. 2; कलितकुलिशघाताः केपि खेलंति वाताः R. G. --5 Influenced; Māl. 8. --6 Mixed; Māl. 10. 10. --7 Known, understood; Māl. 8. 13, 2. 9. --8 Furnished, endowed, Māl. 6. 6; Ku. 6. 76. --9 Gained, obtained. --10 Reckoned, counted. --11 Separated, divided. --12 Sounded indistinctly, murmured.
कलित see under कल्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0386-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलित त्रि० कल--कर्मणि क्त । १ विदिते २ प्राप्ते, मेदि० ३ भेदिते ४ संख्याते, शब्दरत्ना० । ५ गृहीते, ६ उक्ते ७ विचारिते, ८ बद्धे च । भावे क्त ९ ज्ञानलाभादौ न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1810,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलितं, त्रि, (कल् + कर्म्मणि क्त ।) विदितम् । आप्तम् । इति मेदिनी ॥ भेदितम् । गणितम् । इति शब्दरत्नावली ॥ धृतम् यथा, -- “करकलितकपालः कुण्डली दण्डपाणिः” । इति भैरबध्यानम् ॥ (प्राप्तः । यथा आर्य्यासप्तशती ३५५ । “विशिख इव कलितकर्णः प्रविशति हृदं न निःसरति” ॥ भावे + क्त । ज्ञानम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-062-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कलितकलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कल् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: कलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कल् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कलित 📚 ➤ थामा हुआ, पकड़ा हुआ, लिया हुआ
संस्कृत: शब्दसङ्ख्यानयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कलित 📚विदित । ख्यात । उक्त🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कलित: कल् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें