🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:37:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कल्पित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कल्पित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कल्पित

अर्थ: व्यवस्थित, निर्मित, संरचित, बना हुआ

संस्कृत: अवकल्कने

अंग्रेज़ी: to mix, to think, to imagine, to paint

व्युत्पत्ति: कृप्-णिच्-क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कल्पित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कृप् + क्त
  2. कल्पित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कृप् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कल्पित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकल्पितःकल्पितौकल्पिताः
द्वितीयाकल्पितम्कल्पितौकल्पितान्
तृतीयाकल्पितेनकल्पिताभ्याम्कल्पितैः
चतुर्थीकल्पितायकल्पिताभ्याम्कल्पितेभ्यः
पञ्चमीकल्पितात् / कल्पिताद्कल्पिताभ्याम्कल्पितेभ्यः
षष्ठीकल्पितस्यकल्पितयोःकल्पितानाम्
सप्तमीकल्पितेकल्पितयोःकल्पितेषु
सम्बोधनहे कल्पितहे कल्पितौहे कल्पिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कृप् (चुरादिगण) · अर्थ: कल्पना करना, विचार करना, मिश्रित करना, चित्रित करना, रंगना (अवकल्कने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकल्पयतिकल्पयतःकल्पयन्ति
मध्यमकल्पयसिकल्पयथःकल्पयथ
उत्तमकल्पयामिकल्पयावःकल्पयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कल्पयति · लट् (आत्मने.): कल्पयते · लिट्: कल्पयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): कल्पयाञ्चक्रे · लुट्: कल्पयिता · लुट् (आत्मने.): कल्पयिता · लृट्: कल्पयिष्यति · लृट् (आत्मने.): कल्पयिष्यते · लोट्: कल्पयतात् · लोट् (आत्मने.): कल्पयताम् · लङ्: अकल्पयत् · लङ् (आत्मने.): अकल्पयत · विधिलिङ्: कल्पयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): कल्पयेत · आशीर्लिङ्: कल्प्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कल्पयिषीष्ट · लुङ्: अचकल्पत् · लुङ् (आत्मने.): अचकल्पत · लृङ्: अकल्पयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अकल्पयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कल्पन · ण्वुल्: कल्पकः · तृच्: कल्पयिता · यत्: कल्प्यः · तव्य: कल्पयितव्यः · अनीयर्: कल्पनीयः · क्त: कल्पितः · क्तवतु: कल्पितवान् · शतृ: कल्पयन् · स्य-शतृ: कल्पयिष्यन् · शानच्: कल्पयमानः · क्त्वा: कल्पयित्वा · ल्यप्: प्रकल्प्य · तुमुन्: कल्पयितुम् · णमुल्: कल्पम् · क्तिन्: कल्प्ति · क्वसु: कल्पयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कल्पित
कल्पित
kalpita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कल्पित वि॰ [सं॰]
१. जिसकी कल्पना गई हो ।
२. मनमाना । मनदढ़ंत । फर्जी । यौ॰ कपोलकल्पित ।
३. बनावटी । नकली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल्पित mfn. made, fabricated, artificial
composed, invented
performed, prepared
assumed, supposed
inferred
regulated, well arranged, Yājñ.
having a particular rank or order, MBh.; Mn. ix, 166
caparisoned (as an elephant), L.
कल्पित m. an elephant armed or caparisoned for war, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (263,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल्पित a. Arranged, made, fashioned, formed; Ś. 3. 22; see कॢप् caus. --तः An elephant armed or [] caparisoned for war.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0388-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कल्पित त्रि० कृप--णिच्--क्त । रचिते “प्रजापतिः कल्पितयज्ञ- भागम्” कुमा० । “मदीयसीमपि घनामनल्पगुणकल्पि- ताम्” २ व्यञ्जिते । “सप्तभेदकरकल्पितस्वरम्” माघः । “करेण कल्पितोव्यञ्जितः स्वरोयत्र” मल्लि० । ३ आरो- पिते च । “अधिष्ठानावशेषो हि नाशः कल्पितवस्तुनः” सूतसं० । “किं न पश्यसि संसारं तत्रैवाज्ञान- कल्पितम्” वेदा० प्र० । ४ आरोहणार्थं सज्जितगजे हेमच० ५ कृत्रिमसंज्ञया परिभाषिते “तच्चेप्सिततमं कर्म चतुर्द्धा न्यत्तु कल्पितम्” वाक्यप० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1825,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कल्पितः, पुं, (कल्प्यते सज्जीक्रियते असौ । कृप् + णिच् + कर्म्मणि क्तः ।) सज्जितहस्ती । इति हेम- [] चन्द्रः ॥ रचिते त्रि ॥ (यथा, महानिर्व्वाणोक्ता त्मज्ञाननिर्णये । “ब्रह्मादितृणपर्य्यन्तं मायया कल्पितं जगत् । सत्यमेकं परं ब्रह्म विदित्वैवं सुखी भवेत्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-066-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कल्पित" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कल्पितकल्पित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कृप् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: कल्पित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कृप् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कल्पित 📚 ➤ व्यवस्थित, निर्मित, संरचित, बना हुआ
संस्कृत: अवकल्कने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कल्पित 📚जिसकी कल्पना गई हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कल्पित: कृप् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬