🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:44:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

काकल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

काकल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

काकल

अर्थ: का इत्येवं कलो यस्य पहाड़ी कौवा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. काकल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. काकल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — काकल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकाकलःकाकलौकाकलाः
द्वितीयाकाकलम्काकलौकाकलान्
तृतीयाकाकलेनकाकलाभ्याम्काकलैः
चतुर्थीकाकलायकाकलाभ्याम्काकलेभ्यः
पञ्चमीकाकलात् / काकलाद्काकलाभ्याम्काकलेभ्यः
षष्ठीकाकलस्यकाकलयोःकाकलानाम्
सप्तमीकाकलेकाकलयोःकाकलेषु
सम्बोधनहे काकलहे काकलौहे काकलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — काकल
काकल
kākala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काकल संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ काकली]
१. गले में सामने की ओर निकल हुई हड्डी । कौआ । घंटी । टेंटुवा ।
१. काला कौआ ।
३. कंठ की मणि । गले की मणि (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काकल m. n. (?) the thyroid cartilage, Car. i, 18
a jewel worn upon the neck, W.
काकल m. a raven.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (267,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काक(का)लः A raven. --लं A jewel worn upon the neck.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0391-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काकल न० ईषत् कलो यस्मात् कोः कादेशः । १ ग्रीवास्थे उन्नतप्रदेशे (टुँटि) त्रिका० । ततो वा कप् । तत्रार्थे पु० हेमच० । “एकः काकलके नासायाञ्च” इति शरीरस्थसन्धिकथने “एकैका काकलकगलयोः” इति पेशीसंख्यानोक्तौ च सुश्रु० केति कलो यस्य । २ द्रोणकाके पुं स्त्री शब्दर० स्त्रियां ङीष् । ईषत् कं जलं लाति ला--क संज्ञायां कन् । षष्टिक- धान्यभेदे तस्येषज्जलनिष्पन्नत्वात्तथात्वम् । “षष्टि- ककङ्गुकमुकन्दकपीतकप्रमोदककाकलकासनपुष्पकमहाष- ष्टिकचूर्णककुरवककेदारकप्रभृतयः षष्टिकाः” सुश्रु० । “गर्भस्था एव ये पाकं यान्ति ते षष्टिका मताः” । भाव- प्रका० षष्टिकलक्षणमुक्त्वा तद्गुणा दर्शिता यथा-- “षष्टिकाः मधुराः शीताः लघवो बद्धवर्चसः । वातपित्त- प्रशमनाः शालिभिः सदृशा गुणैः” इति एवं सुश्रुतेऽपि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1852,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काकलं, क्ली, (ईषत्कलो यस्भात् । कोः कादेशः ।) कण्ठमणिः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (ग्रीवास्थोन्नत- देशः । इति सुश्रुतः ॥ दुँटि इति भाषा ।)
काकलः, पुं, (का इत्याकारः कलो यस्य ।) द्रोण- काकः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-078-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "काकल" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
काकलकाकल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: काकल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

काकल 📚 ➤ का इत्येवं कलो यस्य पहाड़ी कौवा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
काकल 📚गले में सामने की ओर निकल हुई हड्डी । कौआ । घंटी । टेंटुवा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें