🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:29:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काकल
kākala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काकल संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ काकली]
१. गले में सामने की ओर निकल हुई हड्डी । कौआ । घंटी । टेंटुवा ।
१. काला कौआ ।
३. कंठ की मणि । गले की मणि (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काकल m. n. (?) the thyroid cartilage, Car. i, 18
a jewel worn upon the neck, W.
काकल m. a raven.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (267,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काक(का)लः A raven. --लं A jewel worn upon the neck.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0391-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काकल न० ईषत् कलो यस्मात् कोः कादेशः । १ ग्रीवास्थे उन्नतप्रदेशे (टुँटि) त्रिका० । ततो वा कप् । तत्रार्थे पु० हेमच० । “एकः काकलके नासायाञ्च” इति शरीरस्थसन्धिकथने “एकैका काकलकगलयोः” इति पेशीसंख्यानोक्तौ च सुश्रु० केति कलो यस्य । २ द्रोणकाके पुं स्त्री शब्दर० स्त्रियां ङीष् । ईषत् कं जलं लाति ला--क संज्ञायां कन् । षष्टिक- धान्यभेदे तस्येषज्जलनिष्पन्नत्वात्तथात्वम् । “षष्टि- ककङ्गुकमुकन्दकपीतकप्रमोदककाकलकासनपुष्पकमहाष- ष्टिकचूर्णककुरवककेदारकप्रभृतयः षष्टिकाः” सुश्रु० । “गर्भस्था एव ये पाकं यान्ति ते षष्टिका मताः” । भाव- प्रका० षष्टिकलक्षणमुक्त्वा तद्गुणा दर्शिता यथा-- “षष्टिकाः मधुराः शीताः लघवो बद्धवर्चसः । वातपित्त- प्रशमनाः शालिभिः सदृशा गुणैः” इति एवं सुश्रुतेऽपि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1852,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काकलं, क्ली, (ईषत्कलो यस्भात् । कोः कादेशः ।) कण्ठमणिः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (ग्रीवास्थोन्नत- देशः । इति सुश्रुतः ॥ दुँटि इति भाषा ।)
काकलः, पुं, (का इत्याकारः कलो यस्य ।) द्रोण- काकः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-078-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "काकल" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें