🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:13:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काकली
kākalī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सूक्ष्म मधुर ध्वनि 'काकली' (1.7.2)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काकली १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मधुर ध्वनि । कलनाद । उ॰—पिय बिनु कोकिल काकिली भली अली दुख देत'—श्रृं॰, सत॰ (शब्द॰) ।
२. सेंध लगाने की सबरी ।
३. साठी धान ।
४. संगीत में वह स्थान जहाँ सूक्ष्म और स्फुट लगते हैं
५. घुँघची । गुंजा ।
६. कैंची (को॰) ।
७. हलकी ध्वनि का वाद्य जिसको चोरी करते समय चोर यह जानने के लिये बजाते हैं कि लोग सोए हैं या नहीं (को॰) । यौ॰—काकलीद्राक्षा ।
काकली २ वि॰ [सं॰ काकलिन्] जिसे काकली या घंटी हो ।
काकली निषाद संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक विकृत स्वर । विशेष—यह कुमुद्वती नामक श्रुति से आरंभ होता है और इसमें चार श्रुतियाँ होती हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काकली f. a low and sweet tone, Bhartṛ. i, 35
a musical instrument with a low tone (for ascertaining whether a person is asleep or not), Daś. 71, 1
a kind of grape without a stone, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (267,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काकलिः, --ली f. 1 A low and sweet tone; अनुबद्धमुग्धकाकलीसहितं U. 3; Rs. 1. 8. --2 A musical instrument with a low tone used by thieves to ascertain whether a person is asleep or not; फणिमुखकाकलीसंदंशक… प्रभृत्यनेकोपकरणयुक्तः Dk. 49. --3 Scissors. --4 The Guñjā plant. --Comp. --रवः the (Indian) cuckoo.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0391-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काकलि(ली) स्त्री कल--इन् ईषत् कलिः कोः कादेशः । कृदिकारान्तत्वात् वा ङीप् । सूक्ष्ममधुरास्फुटध्वनौ अमरः “सहकारकिसलयमकरन्दास्वादनरक्तकण्ठानां मधुकरक- लकण्ठानां काकलीकलकलेन” दशकु० । “उन्मीलन्- मधुगन्धल्ब्धमधुपव्याधूतचूताङ्कुरक्रीडकोकिलकाकलीकल- कलैरुद्गीर्णकर्णज्वराः” सा० द० । काकलं गलस्थोन्न- तप्रदेशाकारः अस्त्यस्य अच् गोरा० ङीष् । काकलाकारे- २ स्तेयसाधने पदार्थे “फणिमुखकाकलीसंदशकपुरुष- शीर्षकयोगचूर्ण्णयोगवर्त्तिकामानसूत्रकर्कटकरज्जुदीपभाज- नभ्रमरकरभकप्रभृत्यनेकोपकरणयुक्तोगत्वा कस्यचिल्लु- व्धेश्वरस्य गृहे सन्धिं छित्त्वा” दशकु० । काकं काक- वर्ण्णमर्धफले लाति ला--क गौरा० ङीष् । ३ गुञ्जायाम् । “काकलीमूलं गुञ्जामूलम्” ज्यो० त० रघु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1852,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काकली, स्त्री, (काकलि + कृदिकारान्तत्वात् वा ङीप् ।) सूक्ष्ममधरास्फटध्वनिः । इत्वमरः । १ । ७ । २ ॥ (यथा, गातगाविन्दे । १ । ४ । ११ । “उन्मीलन् मधुगन्धलुब्धमधुपव्याधूतचूताङ्कुर- क्रीडत्कोकिलकाकलीकलकलैरुद्गीर्णकर्णज्वराः । नीयन्ते पथिकैः कथं कथमपि ध्यानावघानक्षण- प्राप्तप्राणसमासमागमरसोल्लासैरमी वासराः” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-078-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें