🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:42:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उच्चारण
uccāraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उच्चारण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उच्चारणीय, उच्चारित, उच्चर्य, उच्चार्यप्राण]
१. कंठ, तालु, ओष्ठ, जिह्वा आदि के प्रयत्न द्वारा मनुष्यों का व्यक्त और विभक्त ध्वनि निकलना । मुँह से स्व र और व्यंजनयुक्त शब्द निकालना । जैसे (क) वह लड़का शब्दों का ठीक ठीक उच्चारण नहीं कर सकता । (ख) बहुत से लोग वेद के मंत्रों का उच्चारण सबके सामने नहीं करते । विशेष—गद्य में मनुष्य ही की बोली के लिये इस शब्द का प्रयोग होता है । मानव शब्द के उच्चारण के स्थान से संबद्ध मनुष्य हैं—उर, कठ, मूर्द्धा, जिह्वा, स्थरतंत्री, काकल, अभिकाकल, जिह्वामूल, वर्त्स, दाँत, नाक, ओठ और तालु ।
२. यावर्णों शब्दों को बोलने का ढंग । तलफ्फुज । जैसे— बंगालियों का संस्कृत उच्चारण अच्छा नहीं होता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उच्-चारण n. pronunciation, articulation, enunciation
making audible, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (173,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उच्चारणं1 1 Pronunciation, utterance; वाचः Śik. 2; वेद˚. --2 Declaration, announcement, enunciation. --Comp. --अर्थ a. {1} useful for pronunciation. {2} necessary for pronunciation, such as a redundant letter only used to facilitate pronunciation. --ज्ञः a linguist. --स्थानं the part of the throat from which certain sounds (such as nasals, gutturals &c.) issue. [1] Correction submitted by on 20170110. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/334 - comment. note: cf AP..
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0287-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उच्चारण न० उद्घातेन कण्ठाद्यभिघातेन चार्य्यते निष्पाद्यते उद् + चर--णिच्--ल्युट् । कण्ठताल्वाद्यभिघातेन शब्दजनके व्यापारे तत्प्रकारस्तु “आत्मा बुद्ध्या समेत्यार्थान् मनो- युङ्क्ते विवक्षया । मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । सोदीर्ण्णोमूर्द्ध्न्यमिहतो वक्त्रमापद्य मारुतः । वर्ण्णान् जनयते तेषां विभागः पञ्चधा मतः” इति शिक्षो- क्तदिशावसेयः । वर्ण्णोत्पत्तिस्थानानि चाष्टौ । “अष्टौ स्थानानि वर्ण्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च” शिक्षाकदुक्तानि । विवृतिर्वर्णशब्दे दृश्या । यथा च कण्ठताल्वाद्यभिघातेनवो- च्चारणसम्भवस्तथा” ईश्वरशब्दे अनुमा० चिन्ता० १०२६ मृष्ठे दर्शितम् । “उच्चारणज्ञोऽथ गिरां दधानम्” माघः । “वेदोच्चारणकार्य्यार्थमयुक्तं तत्त्वया धृतम्” भा० व० २१४ अ० “सजातीयोच्चारणानपेक्षोच्चारणविषयत्वं वेदस्यापौरु- षेयत्वम्” मीमांसकाः वेदान्तिनश्च प्रतिपेदिरे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1063,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उच्चारणं क्ली, (उत् + चर + णिच् + ल्युट् ।) कथ- नम् । वाङ्निष्पत्तिकरणम् ॥ यथा । “हसे अकार- उच्चारणार्थः” । इति मुग्धबोधव्याकरणे, सन्धि- संज्ञा २ । अपिच । “कर्म्मोच्चारणमात्रेण स्पष्टमात्रानुबन्धतः” । इति कविकल्पद्रुमः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-220-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उच्चारण" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें