🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:30:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

काचित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

काचित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

काचित

अर्थ: बांधना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: बन्धने · पर्याय: शिक्यित

अंग्रेज़ी: to bind, to tie

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. काचित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कच् + णिच्+क्त
  2. काचित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कच् + णिच्+क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — काचित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकाचितःकाचितौकाचिताः
द्वितीयाकाचितम्काचितौकाचितान्
तृतीयाकाचितेनकाचिताभ्याम्काचितैः
चतुर्थीकाचितायकाचिताभ्याम्काचितेभ्यः
पञ्चमीकाचितात् / काचिताद्काचिताभ्याम्काचितेभ्यः
षष्ठीकाचितस्यकाचितयोःकाचितानाम्
सप्तमीकाचितेकाचितयोःकाचितेषु
सम्बोधनहे काचितहे काचितौहे काचिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कच् (भ्वादिगण) · अर्थ: बांधना (बन्धने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकचतेकचेतेकचन्ते
मध्यमकचसेकचेथेकचध्वे
उत्तमकचेकचावहेकचामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): कचते · लिट् (आत्मने.): चकचे · लुट् (आत्मने.): कचिता · लृट् (आत्मने.): कचिष्यते · लोट् (आत्मने.): कचताम् · लङ् (आत्मने.): अकचत · विधिलिङ् (आत्मने.): कचेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कचिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अकचिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अकचिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कचन · ण्वुल्: काचकः · तृच्: कचिता · ण्यत्: काच्यः · तव्य: कचितव्यः · अनीयर्: कचनीयः · क्त: कचितः · क्तवतु: कचितवान् · शानच्: कचमानः · क्त्वा: कचित्वा · ल्यप्: प्रकच्य · तुमुन्: कचितुम् · णमुल्: काचम् · घञ्: काचः · क्तिन्: कक्ति · क्वसु: चकच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — काचित
काचित
kācita
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छींके पर रखा (3.1.88) शिक्यित
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काचित mfn. suspended by a swing or in a loop, carried in the basket hanging from each end of a yoke or pole, L.
काचित See काच.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (268,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काचित a. Suspended in a loop or by a swing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0392-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काचित त्रि० कच--बन्धने णिच् कर्मणि क्त । शिक्यारोपिते अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1857,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काचितं, त्रि, (कच्यते बध्यतेऽसौ । कच् + णिच् + कर्म्मणि क्तः ।) शिक्यितम् । शिक्यारोपितवस्तु । इत्यमरः । ३ । १ । ८९ ॥ शिकाय तोला द्रव्य इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-081-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
काचितकाचित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कच् + णिच्+क्त 📚
अन्य सम्भावना: काचित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कच् + णिच्+क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

काचित 📚 ➤ बांधना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: बन्धने · पर्याय: शिक्यित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
काचित 📚mfn. suspended by a swing or in a loop, carried in the basket hanging …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
काचित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • काचित = का + चित तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • काचित: कच् + णिच्+क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें