🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:59:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कामदुध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

काम-+दुधे

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दुधे

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: violent, impetuous, injurious, RV.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दुधि (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दुधि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दुधि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुधिःदुधीदुधयः
द्वितीयादुधिम्दुधीदुधीन्
तृतीयादुधिनादुधिभ्याम्दुधिभिः
चतुर्थीदुधयेदुधिभ्याम्दुधिभ्यः
पञ्चमीदुधेःदुधिभ्याम्दुधिभ्यः
षष्ठीदुधेःदुध्योःदुधीनाम्
सप्तमीदुधौदुध्योःदुधिषु
सम्बोधनहे दुधेहे दुधीहे दुधयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दुधि
दुधि
dudhi
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुधि mfn. violent, impetuous, injurious, RV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (484,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुधि a. Ved. Injurious, hurtful; Rv. 6. 36. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0569-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुधि त्रि० दुधिर्हिंसाकर्मेति भाष्योक्तेः दुध--हिंसायां कि । १ हिंसके “स्यूम गृभे दुधयेऽर्क! ते” ऋ० ६ । ३६ । २ “दुधये हिंसकाय” भा० उपचारात् २ दुर्धरे च “दुधेर्युक्तस्य द्रवतः सहानसा” ऋ० १० । १०२ । ६ दुधेर्दुर्द्धरस्य” भा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3624,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
काम-दुधेसमास: काम + दुधि तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: दुधि (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दुधि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कामदुधे 📚काम 📚दुधि ➤ काम (कामना, इच्छा) + दुधि (violent, impetuous, injurious, RV. (अंग्रेज़ी कोश))

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
काम 📚इच्छा । मनोरथ । यौ.—कामद । कामप्रद🟠🔵🟣🟢🟤
दुधि 📚mfn. violent, impetuous, injurious, RV🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
काम
कामदेव के नाम (१.१.२७) — मदन, मन्मथ, मार, प्रद्युम्न, मीनकेतन, कन्दर्प, दर्पक, अनङ्ग
मनचाहा/भरपूर (२.९.५८) — प्रकाम, पर्याप्त, निकाम, इष्ट, यथेप्सित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • काम-दुधे = काम + दुधे तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬