🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:48:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कारित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कारित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कारित

अर्थ: मार डालना, दुःख देना, सताना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: हिंसायाम्

अंग्रेज़ी: ifc. caused to be made or done, brought about, effected, Mn.; MBh. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कारित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कृ + णिच्+क्त
  2. कारित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कृ + णिच्+क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कारित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकारितःकारितौकारिताः
द्वितीयाकारितम्कारितौकारितान्
तृतीयाकारितेनकारिताभ्याम्कारितैः
चतुर्थीकारितायकारिताभ्याम्कारितेभ्यः
पञ्चमीकारितात् / कारिताद्कारिताभ्याम्कारितेभ्यः
षष्ठीकारितस्यकारितयोःकारितानाम्
सप्तमीकारितेकारितयोःकारितेषु
सम्बोधनहे कारितहे कारितौहे कारिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कृ (स्वादिगण) · अर्थ: मार डालना, दुःख देना, सताना (हिंसायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकृणोतिकृणुतःकृण्वन्ति
मध्यमकृणोषिकृणुथःकृणुथ
उत्तमकृणोमिकृणुवः / कृण्वःकृणुमः / कृण्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कृणोति · लट् (आत्मने.): कृणुते · लिट्: चकार · लिट् (आत्मने.): चक्रे · लुट्: कर्ता · लुट् (आत्मने.): कर्ता · लृट्: करिष्यति · लृट् (आत्मने.): करिष्यते · लोट्: कृणुतात् · लोट् (आत्मने.): कृणुताम् · लङ्: अकृणोत् · लङ् (आत्मने.): अकृणुत · विधिलिङ्: कृणुयात् · विधिलिङ् (आत्मने.): कृण्वीत · आशीर्लिङ्: क्रियात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कृषीष्ट · लुङ्: अकार्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अकृत · लृङ्: अकरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अकरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: करण · ण्वुल्: कारकः · तृच्: कर्ता · ण्यत्: कार्यः · तव्य: कर्तव्यः · अनीयर्: करणीयः · क्त: कृतः · क्तवतु: कृतवान् · शतृ: कृण्वन् · स्य-शतृ: करिष्यन् · शानच्: कृण्वानः · क्त्वा: कृत्वा · ल्यप्: प्रकृत्य · तुमुन्: कर्तुम् · णमुल्: कारम् · घञ्: कारः · क्तिन्: कृति · क्वसु: चकृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कारित
कारित
kārita
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कारित mfn. ifc. caused to be made or done, brought about, effected, Mn.; MBh. &c.
कारित n. the Caus. form of a verb, Nir. i, 13.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (274,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कारित a. Caused to be done or effected. --ता Interest, the amount of which is fixed by the debtor (being forced to do so by the creditor). --तं The causal form of a verb.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0396-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारित स्त्री कृ--णिच--कर्म्मणि क्तः । १ करणाय प्रेरिते । “विष्णुः शरीरग्रहणमहमीशानएव च । कारितास्ते यतो- ऽतस्त्वाम्” देवीमा० । २ अधमर्ण्णेन स्वकार्य्यसिद्धये नियत- वृद्धेरङ्गीकृताधिकवृद्धौ स्त्री “वृद्धिः सा कारिता नाम यर्ण्णि- केन स्वयं कृता” मिता० ना० स्मृतिः । “ऋणिकेन तु या वृद्धिरधिका संप्रकीर्त्तिता । आपत्काले कृता नित्यं सा तु स्यात् कारिता मता” कात्या० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1943,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारितः, त्रि, (कृ + णिच् + कर्म्मणि क्तः ।) कुर्व्वन् प्रेरितः । कराण इति भाषा । यथा, मार्कण्डेये । देवीमाहात्म्ये ८१ । ६५ । “विष्णुः शरीरग्रहणमहमीशान एव च । कारितास्ते यतोऽतस्त्वां कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत्” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-100-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कारितकारित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कृ + णिच्+क्त 📚
अन्य सम्भावना: कारित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कृ + णिच्+क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कारित 📚 ➤ मार डालना, दुःख देना, सताना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: हिंसायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कारित 📚mfn. ifc. caused to be made or done, brought about, effected, Mn.; MBh…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कारित: कृ + णिच्+क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें