🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:04:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कारौ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कारौ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कारौ

अर्थ: निर्माता, कर्ता, अभिकर्ता, नौकर

संस्कृत: चित्रकारादिः · पर्याय: शिल्पिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कारु (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. कारि (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  3. कारि (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  4. कारु (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  5. कारु (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  6. कार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  7. कार (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  8. कार (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कारु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकारुःकारूकारवः
द्वितीयाकारुम्कारूकारून्
तृतीयाकारुणाकारुभ्याम्कारुभिः
चतुर्थीकारवेकारुभ्याम्कारुभ्यः
पञ्चमीकारोःकारुभ्याम्कारुभ्यः
षष्ठीकारोःकार्वोःकारूणाम्
सप्तमीकारौकार्वोःकारुषु
सम्बोधनहे कारोहे कारूहे कारवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कारु
कारु
kāru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कारीगर (2.10.5) शिल्पी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कारु १ वि॰ [सं॰]
१. करनेवाला । बनानेवाला ।
२. कलावस्तु बनानेवाला । कला का रचयिता ।
३. मंत्र बनाने वाला ।
४. भीषण । भयंकर (को॰) ।
२. विश्मकर्मा (को॰) । शिल्प (को॰) ।
कारु २ संज्ञा पुं॰
१. शिल्पी । कारीगर । दस्तकार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कारु m. f. (fr. √ 1. कृ), a maker, doer, artisan, mechanic, Mn.; Yājñ. &c.
कारु m. ‘architect of the gods’, N. of Viśva-karman, L.
an art, science, L.
कारु mfn. (only etymological) horrible, MBh. i, 1657.
2. कारु उस्, m. (fr. √ 2. कृ), one who sings or praises, a poet, RV.; AV.
अवस्, m. pl. (अवस्) N. of a family of Ṛṣis, GopBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (275,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कारु a. (रू f.) [कृ-उण् Uṇ. 1. 1] 1 A maker, doer, an agent, servant. --2 An artisan, mechanic, artist; कारुभिः कारितं तेन कृत्रिमं स्वप्नहेतवे Vb. 1. 13; इति स्म सा कारुतरेण लेखितं नलस्य च स्वस्य च सख्यमीक्षते N. 1. 38; Y. 2. 249, 1. 187; Ms. 5. 129; 10. 12. (They are: --तक्षा च तंत्रवायश्च नापितो रजकस्तथा । पंचमश्चर्मकारश्च कारवः शिल्पिनो मताः ॥). --3 Terrible, horrible. --रुः 1 An epithet of विश्वकर्मन् the architect of the gods. --2 An art, a science. --Comp. [] --चौरः one who commits burglary, a dacoit. --जः {1} a piece of mechanism, any product of manufacture. {2} a young elephant. {3} a hillock, an ant-hill. {4} froth. {5} sesamum growing spontaneously. {6} red orpiment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0397-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारु त्रि० कृ--उण् । १ शिल्पिनि । “इति स्म सा कारुतरेण लेखितं नलस्य च स्वस्य च सख्यमीक्षते” नैष० । “कार- यित्वा तु कर्म्माणि कारुं पश्चान्न वञ्चयेत्” कूर्म्मपु० [] “उपस्तुतिं भरमाणस्य कारोः” ऋ० १, १४८, २, । “नित्यं शुद्धः कारुहस्तः पण्ये यच्च प्रसारितम्” मनुः । “कारुहस्तः शुचिः पण्यं भैक्षं योषिन्मुखं तथा” याज्ञ० “गोरक्षकान् बाणिजकान् तथा कारुकुशीलवान् । प्रेष्यान् वार्द्धुषिकांश्चैव विप्रान् शूद्रवदाचरेत्” मनुः । २ सूपकारादौ “धान्येऽष्टमं विशां शुल्क विंशं कार्षा- पणावरम् । कर्म्मोपकरणाः शुद्राः कारवः शिल्पिनस्तथा” मनुना कारुशिल्पिनोर्भेदेन निर्द्देशात् “कारवः सूप- कारादयः” कुल्लू० । एतेषां च कर्म्मकरणरूप एव करो न धनरूपादिर्मनुना कर्म्मोपकरणत्वेन तेषां निर्द्देशात् । तत्र करप्रतिरूपकर्म्मकरणप्रकारो मनुना- दर्शितो यथा “कारुकान् शिल्पिनश्चैवं शूद्रांश्चात्मो- पजीविनः । एकैकं कारयेत् कर्म्म मासिमासि मही- पतिः” मासि मासि कर्म्म एकैकं दिनं कारयेदित्यर्थः । “सम्भूय कुर्व्वतामर्धं सबाधं कारुशिल्पिनाम् । अर्घस्य ह्रासं वृद्धिं वा जानतां दम उत्तमः” याज्ञ० । ३ कारके तत्तत्क्रियानिष्पादके त्रि० मेदि० । “राघवस्य ततः कार्य्यं कारुर्वानरपुङ्गबः” भट्टिः । भावे उण् । ४ कर्म्मणि मेदि० ५ शिल्पे हेमच० ६ स्तोतविनिरु० । अत्रेदं बोध्यम् उणादी- नामव्युत्पत्तिपक्षे समुदायशक्त्या शिल्पिप्रभृतितत्तदर्थवाच- कता, व्युत्पत्तिपक्षे अवयवशक्त्या अवयवार्थस्याप्युपस्थापनेन योगेन विशिष्टार्थपरतया यौगिकत्वं तेन कार्य्यं कारुरित्यादौ कर्म्मादेरन्वयः उदन्तकृद्योगाच्च तत्र कर्म्मणि न षष्ठी असत्यवयवार्थे कर्म्मणोऽन्वयासम्भवात् न द्वितीयादि- प्रसक्तिः । स्वार्थेक । कारुकोऽपि सूपकारादौ । “न साक्षी नृपतिः कार्य्यो न कारुककुशीलवौ” मनुः । “अशक्नु- वंस्तु सुश्रूषां शूद्रः कर्त्तुं द्विजन्मनाम् । पुत्रदारात्ययं प्राप्ता जीवेत् कारुककर्म्मभिः । यैः कर्म्मभिः प्रचरितैः शुश्रूष्यन्ते द्विजातयः । तानि कारुककर्म्माणि शिल्पानि विविधानि च” मनुः । स्त्रियामूङ् । कारू शिल्पिन्यां रजकादिस्त्रियाम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1944-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारुः, पुं, (करोति इति । “कृवापाजिमीति” । उणां १ । १ । उण् ।) विश्वकर्म्मा । इति मेदिनी ॥ (भावे उण ।) शिल्पम् । इति हेमचन्द्रः ॥
कारुः, त्रि, (करोति इति । कृ + उण् । उणां । १ । १ ।) कारकः । (यथा, भट्टिः ७ । २८ । “राघवस्य ततः कार्य्यं कारुर्व्वानरपुङ्गवः । सर्व्ववानरसेनानामाश्वागमनमादिशत्” ॥) शिल्पी । इति मेदिनी ॥ (यथा, कूर्म्मपुराणे । “कारयित्वा तु कर्म्माणि कारुं पश्चान्न वञ्चयेत्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-100-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कारौकारु (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कारि (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन | कारि (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कारौ 📚 ➤ निर्माता, कर्ता, अभिकर्ता, नौकर
संस्कृत: चित्रकारादिः · पर्याय: शिल्पिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कारु 📚करनेवाला । बनानेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कारु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें