🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:51:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कार्मण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कार्मण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कार्मण

अर्थ: अण् काम को पूरा करने वाला

संस्कृत: ओषधीनां मूलैरुच्चाटनकर्मः · पर्याय: मूलकर्मन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कार्मण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कार्मण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कार्मण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकार्मणम्कार्मणेकार्मणानि
द्वितीयाकार्मणम्कार्मणेकार्मणानि
तृतीयाकार्मणेनकार्मणाभ्याम्कार्मणैः
चतुर्थीकार्मणायकार्मणाभ्याम्कार्मणेभ्यः
पञ्चमीकार्मणात् / कार्मणाद्कार्मणाभ्याम्कार्मणेभ्यः
षष्ठीकार्मणस्यकार्मणयोःकार्मणानाम्
सप्तमीकार्मणेकार्मणयोःकार्मणेषु
सम्बोधनहे कार्मणहे कार्मणेहे कार्मणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कार्मण
कार्मण
kārmaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जड़ी-बूटियों से टोटका (3.2.4) मूलकर्म
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कार्मण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ कर्मणी] मूल कर्म जिसमें मंत्र और औषध आदि से मारण, मोंहन, वशीकरण आदि किया जाता है । मंत्र तंत्र आदि का प्रयोग । यौ॰—कर्मण कर्म = (१) जादू । इंद्रजाल । (२) वशीकरण ।
कार्मण २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ कर्मणी]
१. कर्म में दक्ष । कर्मकुशल ।
२. कर्म पूर्ण करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कार्मण mf(ई)n. relating to or proceeding from a work or action, W.
finishing a work, W.
performing anything by means of magic
कार्मण n. magic, sorcery, witchcraft, Pāṇ. v, 4, 36; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (276,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कार्मण a. (णी f.) [कर्मन्-अण्] 1 Finishing a work. --2 Doing any work well or completely. --णं Magic, witchcraft; निखिलनयनाकर्षणे कार्मणज्ञा Bv. 2. 79; Vikr. 2. 14, 8. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0398-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कार्म्मण न० कर्म्मैव कर्म्मन् + “तद्युक्तात् कर्म्मणोऽण्” पा० अण् । १ वाचिकं श्रुत्वा क्रियमाणे कर्म्मणि सि० कौ० । कर्म्मणे हितम् अण् । २ मूलकर्म्मणि मन्त्रौषध्यादिभिर्वश्यादि करणे अमरः (यादुकरा) । “कार्म्मणत्वमगमन् रमणेषु” माघः । ततः स्वार्थेऽण् स्वार्थिकप्रत्ययस्य क्वचित् प्रकृतिलिङ्गाति क्रम विधानात् कार्म्मणी त्त्रार्थे स्त्री० । “धौतं नद्या किमिदमथवा कार्मणी माथुरी- णाम्” उद्धवदू० कार्मणमिति तु ज्यायः । ३ मन्त्रा- दियोगविद्यायाम् न० कर्म्म साध्यत्वेन अस्त्यस्य अण् । ४ कर्म्मदक्षे त्रि मेदि० । प्रपञ्चसारोक्तमलत्रयान्तर्गते ५ मलभेदे च । “मायिकं नाम योषोत्यं पौरुषं कार्मणं मलम् । आलव्यं तद्द्वयं प्रोक्तं निषिद्धं तन्मलत्रयम्” “ज्योतिर्मन्त्रेण विधिवद्दहेन्मलत्रयं यती” तन्त्रसा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1957,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कार्म्मणं, क्ली, (कर्म्मैव इति । कर्म्मन् + “तद्युक्तत्वात् कर्म्मणोऽण्” । ५ । ४ । २६ । इति अण् । कर्म्मणे हितमिति अण् वा ।) मूलकर्म्म । इत्यमरः । ३ । २ । ४ ॥ ओषध्यादिमूलेन यत् त्रासनोच्चाटन- स्तम्भनवशीकरणादिकर्म्म तत् । इति भरतः ॥ (यथा माघे । १० । ३७ । “चाटु चाकृतकसम्रममासां कार्म्मणत्वमगमन् रमणेषु” ॥ तथा च, काशीखण्डे ४५ । ९ । “काचित्कार्म्मणतत्त्वज्ञा काचित्मौक्तिकगुम्फिका” ॥) मन्त्रतन्त्रादियोजनम् । (कर्म्म साध्यत्वेन अस्त्यस्य इति अण् ।) कर्म्मठे त्रि । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-107-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कार्मणकार्मण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कार्मण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कार्मण 📚 ➤ अण् काम को पूरा करने वाला
संस्कृत: ओषधीनां मूलैरुच्चाटनकर्मः · पर्याय: मूलकर्मन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कार्मण 📚मूल कर्म जिसमें मंत्र और औषध आदि से मारण, मोंहन, वशीकरण आदि किया जाता …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कार्मण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें